Изложеноста на загаден воздух, како надворешен така и во домаќинствата, претставува сериозен глобален товар врз здравјето, предизвикувајќи милиони предвремени смртни случаи годишно и влијаејќи на буквално секој орган во телото, предупредува Светската здравствена организација (СЗО).
Според податоците на СЗО, загадувањето на воздухот, особено со честички (PM2.5), е одговорно за приближно 7 милиони предвремени смртни случаи на глобално ниво секоја година. Ова го прави загадениот воздух еден од најголемите ризици по здравјето, рамо до рамо со нездравата исхрана и пушењето тутун.
Краток и долгорочен контакт со загадувачките материи може да доведе до широк спектар на болести. Некои од најсилните врски се евидентирани со:
- Срцеви заболувања и мозочен удар: Дури 68% од смртните случаи поврзани со надворешно загадување се припишуваат на исхемична срцева болест и мозочен удар. Ситетното воспаление и оксидативниот стрес предизвикани од загадувачите ја намалуваат еластичноста на крвните садови и го зголемуваат ризикот.
- Белодробни заболувања и рак: Загадувањето е водечка причина за рак на белите дробови и хронична опструктивна белодробна болест (ХОББ). Исто така, го влошува ризикот од акутни респираторни инфекции, особено кај децата.
- Невролошки и когнитивни ефекти: Се појавуваат докази кои го поврзуваат загадениот воздух со зголемен ризик од Алцхајмерова болест, деменција и други когнитивни нарушувања.
Иако загадувањето влијае на сите, некои популации се особено ранливи:
- Деца и адолесценти: Нивните тела и имунолошки системи сè уште се развиваат, што ги прави почувствителни на штетата.
- Постари лица: Често имаат претходно постоечки здравствени состојби што се влошуваат од загадувањето.
- Лица со хронични болести: Пациентите со астма, срцеви заболувања или дијабетес се соочуваат со поголем ризик.
- Бремени жени: Изложеноста е поврзана со неповолни исходи на бременоста, вклучувајќи мала родилна тежина.
Светската здравствена организација (СЗО) и експертите за животна средина и здравје нагласуваат дека најефективната заштита доаѓа од намалување на изворите на загадување. Сепак, постојат и лични мерки кои граѓаните можат да ги преземат, особено во услови на висока загаденост:
1. Избегнување изложеност
Ова е најважниот чекор за време на епизоди со висока загаденост (смог):
- Намалете го времето надвор: Кога концентрациите на PM честичките се високи, особено наутро и навечер, ограничете го престојот надвор.
- Избегнувајте физичка активност на отворено: Намалете го интензивното вежбање на отворено. При длабоко дишење, телото внесува поголеми количества загадувачки материи.
- Следете ги предупредувањата: Редовно проверувајте ги официјалните податоци за квалитетот на воздухот и придржувајте се до советите на надлежните институции.
2. Подобра контрола на внатрешниот воздух
Загадувањето на воздухот во домаќинството, најчесто од греење, готвење или пушење, исто така претставува сериозен ризик.
- Користете чисти извори на енергија: Каде што е можно, префрлете се на чисти извори на енергија за греење и готвење (електрична енергија, гас, чисти пелети/брикети). Избегнувајте горење несоодветен материјал (пластика, отпад).
- Вентилација: Додека готвите или користите греалки, обезбедете соодветна вентилација. Сепак, кога надворешното загадување е екстремно, проветрувајте кратко или во периодите кога загаденоста е пониска.
- Прочистувачи на воздух (препорака за PM2.5): Домашни прочистувачи со HEPA филтри можат значително да ја намалат концентрацијата на PM2.5 честички во внатрешниот простор.
3. Заштитна опрема
- Маски (само за PM2.5): За ефикасна заштита од честички (PM2.5) потребни се Н95 (или FFP2/KN95) маски. Обичните хируршки или платнени маски не нудат соодветна заштита од микроскопските честички. Маската мора правилно да прилега на лицето.
4. Здрав начин на живот и исхрана
Иако не ги филтрираат загадувачите, некои животни навики можат да го зајакнат телото против штетните ефекти:
- Откажете се од пушењето: Пушењето е еден од најголемите извори на загадување во домаќинството и ја влошува штетата предизвикана од надворешното загадување.
- Здрава исхрана: Внесувањето храна богата со антиоксиданти (витамин Ц, Е, бета-каротен) помага во борбата против оксидативниот стрес предизвикан од загадувачите. Ова вклучува свежо овошје и зеленчук.
Важна забелешка од СЗО: Личните мерки се привремени. Трајно и ефективно решение може да се постигне само преку јавни политики насочени кон транзиција кон чиста енергија и контрола на индустриските и сообраќајните емисии.
Извори:
– Светска здравствена организација
