Сончогледовото масло, кај нас познато како зејтин, е една од најчесто употребуваните маснотии во домаќинствата. Го користиме за пржење, печење, готвење, па дури и за подготовка на салати. Но, ретко размислуваме како се произведува, низ какви процеси поминува и што се случува со него кога ќе го изложиме на висока температура.
Проблемот не е само во тоа што маслото е растително. Важни се начинот на обработка, неговиот состав и особено оксидацијата – процес при кој мастите хемиски се менуваат под влијание на кислородот, топлината и светлината.
Како се произведува индустрискиот зејтин?
За да добиеме рафинирано сончогледово масло, семките најпрво се чистат, лупат и подготвуваат. Маслото се извлекува со механичко пресување, со помош на растворувач или со комбинација од овие методи.
Потоа следува рафинирањето, кое вклучува неколку фази:
1. Отстранување на непожелните материи
Се отстрануваат фосфолипиди, слободни масни киселини и други соединенија што можат да влијаат врз стабилноста на маслото.
2. Неутрализација
Се намалува количеството слободни масни киселини, кои можат да придонесат за расипување на маслото.
3. Белеење
Со помош на специјални адсорбенти се отстрануваат пигменти, остатоци и дел од производите на оксидација. Ова не значи дека маслото се третира со обично белило, туку дека се користат материјали што ги врзуваат несаканите соединенија.
4. Дезодоризација
Маслото се обработува со водена пареа на висока температура, под вакуум, за да се отстранат мирисите и вкусовите што би го направиле помалку прифатливо за потрошувачите.
На крајот добиваме масло со светла боја, речиси без мирис и со неутрален вкус.
Но, со овие процеси се отстрануваат и дел од природните соединенија што ги содржи суровото масло, вклучувајќи одредени антиоксиданси и други биоактивни материи. При неправилна или прекумерна термичка обработка може да настанат и непожелни соединенија.
Најголемиот проблем: оксидацијата на мастите
За да разбереме зошто некои масла се почувствителни при готвење, треба да ги погледнеме нивните масни киселини.
Сончогледовото масло во својата вообичаена форма содржи големо количество полинезаситени масни киселини, особено линолна киселина (омега-6).
Овие масти се важни за организмот, но имаат една особина: поради својата хемиска структура се почувствителни на оксидација од мононезаситените и заситените масти.
Што значи тоа во пракса?
Кога маслото е изложено на кислород, топлина и светлина, започнуваат хемиски реакции при кои се формираат пероксиди и хидропероксиди. Овие соединенија понатаму се разградуваат и создаваат различни производи, меѓу кои алдехиди и кетони.
Со продолжено загревање и повторено пржење се зголемува количеството на производи од разградувањето на мастите. Маслото постепено го менува составот, потемнува, станува погусто и добива непријатен мирис.
Некои од соединенијата што се создаваат при термичкото разградување се потенцијално штетни за клетките. Затоа повтореното користење на масло за пржење не е добра навика.
Важно е да се знае дека оксидацијата не започнува дури кога ќе го ставиме маслото во тава. Таа може да се одвива и во шишето, особено ако маслото долго стои изложено на светлина, воздух и висока температура.
Зошто рафинираниот зејтин не е најдобриот избор за секојдневно пржење?
Причината не е дека секое рафинирано масло е отровно или дека еднаш подготвениот оброк со него е опасен. Проблемот е во комбинацијата од неговиот маснокиселински состав, губењето на дел од природните заштитни соединенија при рафинирањето и изложувањето на висока температура.
Особено неповолна е практиката маслото повеќепати да се загрева и користи за пржење. Со секој циклус на загревање се зголемува неговото разградување.
Затоа не треба да се потпираме само на точката на чадење. Маслото може да претрпи хемиски промени и пред да почне видливо да чади.
Кои маснотии се подобар избор за готвење?
Не сите масти се однесуваат исто при загревање. Составот на масните киселини има големо значење за нивната стабилност.
1. Екстра девствено маслиново масло
Еден од најдобро истражените избори за секојдневна исхрана. Богато е со мононезаситена олеинска киселина и содржи полифеноли и други антиоксидантни соединенија.
Може да се користи за салати, динстање, печење и вообичаено готвење. Не е наменето за бесконечно загревање, но не е точно дека не смее да се користи за готвење. Чувајте го затворено, подалеку од светлина и топлина.
2. Масло од авокадо
Содржи претежно мононезаситени масти, особено олеинска киселина. Рафинираните варијанти обично имаат висока точка на чадење и се погодни за готвење на повисоки температури.
Добро е да се избере квалитетен производ и да се провери декларацијата, бидејќи составот и квалитетот можат да се разликуваат.
3. Свинска маст
Свинската маст содржи мешавина од заситени и мононезаситени масти, со помало количество полинезаситени масти. Поради својот состав е релативно стабилна при загревање и може да се користи за одредени видови готвење и печење.
Сепак, содржи значително количество заситени масти. Затоа е подобро да се користи повремено, а не како главна маснотија во секојдневната исхрана.
4. Путер
Путерот содржи заситени масти и има карактеристичен вкус. Може да се користи за печење, сосови и подготовка на јадења на умерена температура.
При висока температура млечните цврсти материи во него лесно потемнуваат. За готвење на повисока температура може да се користи прочистен путер (ги), од кој се отстранети водата и најголем дел од млечните цврсти материи.
И путерот треба да се користи умерено поради високата содржина на заситени масти.
5. Кокосово масло
Содржи голем процент заситени масти, поради што е релативно отпорно на оксидација. Може да се користи за печење и готвење кога неговиот вкус одговара на јадењето.
Но, неговата стабилност при загревање не значи дека е најдобар избор за здравјето на срцето. Кокосовото масло може да го зголеми LDL-холестеролот и затоа не треба да ги заменува маслиновото масло и другите извори на незаситени масти.
Како правилно да ги користиме маслата?
Без разлика на тоа кое масло ќе го избереме, неколку правила се особено важни:
- Не дозволувајте маслото да почне да чади.
- Избегнувајте долго загревање на празно масло.
- Не користете го повеќепати истото масло за пржење.
- Не мешајте свежо масло со веќе користено.
- Чувајте ги маслата во добро затворени шишиња, на темно и ладно место.
- Купувајте количини што ќе ги потрошите во разумен период.
- За салати и готови јадења користете екстра девствено маслиново масло.
За повисоки температури избирајте соодветно рафинирано масло со добра оксидативна стабилност, наместо да се водите само според рекламите за производот.
Што треба да запомниме?
Не секоја растителна маст е здрава само затоа што потекнува од растение, но не е точно ниту дека сите растителни масла се штетни. Научните докази покажуваат дека замената на дел од заситените масти со незаситени, особено од маслиново масло, јаткасти плодови и семки, е поволна за кардиоваскуларното здравје.
Затоа, за секојдневна употреба најдобро е да дадеме предност на квалитетно маслиново масло и други извори на незаситени масти. Свинската маст, путерот и кокосовото масло можат да имаат место во кујната, но во умерени количества.
Не е важно само со каква маснотија готвиме, туку и колку ја загреваме, колку долго ја користиме и како ја чуваме.
Извори:
World Health Organization (WHO) – Healthy Diet
American Heart Association – Healthy Cooking Oils
American Heart Association – Fats in Foods
Vegetable Oils and Their Use for Frying: A Review of Their Compositional Differences and Degradation (2024)
Health Effects of Various Edible Vegetable Oil: An Umbrella Review (2024)