Во 1959 година, психолозите Леон Фестингер и Џејмс Карлсмит спровеле еден од најпознатите експерименти во социјалната психологија. Учесниците извршувале крајно монотони задачи, а потоа од некои од нив било побарано да му кажат на следниот учесник дека задачата била интересна. За тоа едни добиле 1 долар, а други 20 долари. Резултатот бил изненадувачки: учесниците што добиле само 1 долар подоцна ја оцениле задачата попозитивно од оние што добиле 20 долари.
Како е можно тоа?
Едно од објаснувањата е когнитивната дисонанца — психолошката напнатост што се јавува кога нашите уверувања, ставови и постапки се во меѓусебна противречност. Оние што добиле 20 долари имале појасно надворешно оправдување за своето однесување. Кај оние што добиле само 1 долар, оправдувањето било послабо, па можно е дел од нив да ја промениле сопствената процена за задачата за да ја намалат внатрешната противречност.
Овој механизам не останува затворен во лабораторијата. Го среќаваме секојдневно: кога ја оправдуваме сопствената грешка, кога одлуката што сме ја донеле ја прогласуваме за добра само затоа што сме вложиле многу во неа, или кога постапуваме спротивно на сопствените вредности, а потоа наоѓаме објаснување што ќе ни овозможи повторно да се чувствуваме исправни.
Понекогаш не ја менуваме постапката за да се усогласиме со она во што веруваме. Наместо тоа, го менуваме толкувањето на постапката. Не секогаш се лажеме свесно; понекогаш едноставно се обидуваме да ја зачуваме сликата за себе како разумни, доследни и морални личности.
Но, вистинската психолошка зрелост не се состои во тоа секогаш да бидеме во право, туку да имаме храброст да ја препознаеме сопствената противречност. Да признаеме дека можеби сме погрешиле, дека нашето однесување не било во согласност со нашите вредности и дека понекогаш ни е полесно да го оправдаме изборот отколку да ја прифатиме вистината.
Затоа, вреди повремено да си го поставиме прашањето: „Дали навистина го променив своето мислење затоа што ја открив вистината — или затоа што ми стана премногу тешко да ја прифатам сопствената противречност?“
Извор: https://psychclassics.yorku.ca/Festinger
