Меѓу сите суштества што живеат на македонските пасишта и рурални подрачја, постои еден мал, темен и често игнориран херој на еко-системот – балегарот. Овој инсект е една од најважните алки во ланецот на природата, а неговата работа директно влијае врз здравјето на нашите пасишта, добиток и почви. Дојде време да го запознаеме поблиску овој „скриен работник“ што е верен сојузник на секој македонски сточар.
Кој е всушност балегарот?
Балегарот (латински: Scarabaeidae), познат и како лепешкар, котрљан или бумбар-лепешкар, е голем, темен тврдокрилен инсект кој се храни со изметот на цицачите и во него ги положува своите јајца. Припаѓа на редот тврдокрилци (Coleoptera) и претставува едно од најфасцинантните суштества во инсектскиот свет.
Во светот се познати преку 28.000 видови балегари, од кои околу 5.000 видови припаѓаат на потсемејството „вистински балегари“ (Scarabaeinae) кои се хранат исклучиво со балега. Тие се здепасти инсекти што достигнуваат должина од 1,5 до дури 160 милиметри, во зависност од видот. Бојата им варира од црна до металик зелено-сина или бакарна, а имаат карактеристични антени во форма на палка што можат да ги склопат или испружат за да насетат мириси од голема далечина.
Балегарот во Македонија
Иако во домашната литература не постојат подетални студии посветени специјално на македонските видови балегари, познато е дека на нашите простори се среќаваат повеќе претставници од семејството Scarabaeidae. Најчест и најпознат вид е Geotrupes stercorarius – обичниот балегар што го среќаваме во речиси сите рурални подрачја на земјата, особено таму каде што има испасување на добиток.
Македонските пасишта во Маврово, Шар Планина, Огражден, Пелистер и Беласица претставуваат идеален дом за овие инсекти. Каде што има крави, овци, кози или коњи – таму има и балегари, кои тивко работат во сенка на својата „поголема браќа“ од стопанскиот свет.
Зошто се толку важни?
Тука лежи и најголемото изненадување за многумина. Балегарот не е едноставно инсект што „живее во измет“ – тој е бесплатен работник на македонскиот фармер кој вреди многу повеќе отколку што изгледа. Еве зошто:
Чистење на пасиштата. Една единствена крава во просек произведува околу 12 тони балега годишно. Без балегарите, тие купчиња остануваат на површината на тревата неколку месеци, прават круг „мртва зона“ околу себе каде што добитокот не сака да пасе. Балегарите ја закопуваат балегата во земјата за неколку часа или денови, ослободувајќи го пасиштето за повторно испасување.
Подобрување на почвата. Кога балегарот ја закопува балегата, тој всушност спроведува природно ѓубрење на почвата. Органската материја се внесува длабоко во земјата каде што се разложува, ослободувајќи азот, фосфор и калиум – трите клучни хранливи материи за растот на тревата. Покрај тоа, тунелите што ги копаат го подобруваат провевот на почвата и инфилтрацијата на вода.
Контрола на паразити. Ова е особено важно за македонските сточари. Многу внатрешни паразити на добитокот, како што се различни видови нематоди (црвенцести црви), полагаат јајца кои се исфрлаат заедно со балегата. Кога балегарите ја закопуваат балегата, тие ги уништуваат и условите за развој на овие паразити, што значи поздрав добиток и помалку трошоци за лекови.
Намалување на мувите. Свежата балега е расадник за досадните и штетни муви (рогести муви, муви што касаат). Една единствена куп балега може да генерира 60-80 возрасни рогести муви ако не е нападната од балегари. Истражувањата покажуваат дека таму каде што има активни балегари, популацијата на штетни муви е намалена и до 95%.
Фасцинантна биологија
Балегарот не е обичен инсект. Тој има неколку особини што го прават едно од најнеобичните суштества на планетата. Прво, способноста да крене тежина поголема од сопствената. Некои видови балегари можат да придвижат топка балега тешка до 1.141 пати повеќе од нивната телесна тежина – што е еквивалентно на човек кој влече шест автобуси полни со патници.
Второ, и можеби најфасцинантно – балегарите се ориентираат по ѕвездите. Истражувањата покажале дека ова е единственото суштество на Земјата, освен човекот, кое во ноќта се ориентира гледајќи во Млечниот пат и распоредот на ѕвездите. Кога ја туркаат својата топка балега, тие застануваат, „качувуваат“ на врвот, направат „танц“ во круг и потоа продолжуваат во права линија – навигирајќи преку небесните тела.
Трето, балегарот има света историја. Старите Египќани го обожувале видот Scarabaeus sacer и веруваат дека неговото туркање на топка балега по песокот е метафора за патувањето на сонцето по небото. Скарабејските амајлии се продавале низ целото Средоземје и денес се едни од најпрепознатливите симболи на египетската цивилизација.
Заканите со кои се соочуваат
За жал, балегарите низ светот, вклучително и во Македонија, се соочуваат со сериозни предизвици. Главната закана е прекумерната употреба на антипаразитни лекови кај добитокот, особено лекови од групата на макроциклични лактони (како што е ивермектин). Кога овие лекови се даваат на крави, дел од активната супстанца поминува низ телото неразградена и завршува во балегата – каде потоа ги убива балегарите и нивните ларви.
Втората закана е интензивната употреба на пестициди и хербициди во земјоделството, како и претворањето на пасиштата во ораници или урбанизирани зони. Со губењето на природните пасишта, балегарите ги губат и своите домови.
Што можеме да направиме?
За македонските земјоделци и сточари, заштитата на балегарите не е само еколошка туку и економска одлука. Во Австралија, истражувањата покажале дека балегарите носат економска корист од над милијарда долари годишно, а во Соединетите Држави и Нов Зеланд се воделат национални програми за нивно заштита и реинтродукција.
Кај нас, едноставни мерки можат да направат огромна разлика: рационална употреба на антипаразитни лекови кај добитокот, негување на разновидни пасишта со природна вегетација, избегнување на прекумерна употреба на пестициди и зачувување на грмушести и тревнати појаси покрај нивите.
Затоа следниот пат кога ќе видите црн, мал инсект како тркала топка балега по македонските пасишта – запрете и размислете. Тоа не е „одвратна бубачка“. Тоа е работник кој веќе 30 милиони години молчно ги одржува пасиштата чисти, почвите плодни, а добитокот здрав. Балегарот е тивкиот херој на македонскиот земјоделски еко-систем, и заслужува нашата почит и заштита.
Извори:
– Дигитален речник на македонскиот јазик
– Чудна шума
– Википедија
– ATTRA – Sustainable Agriculture
– Civil Eats
– Ecology & Society
– Glas Zabjela
