Во психологијата постојат одредени експерименти кои не само што откриваат научни сознанија, туку отвораат и длабоки прашања за човековата природа. Еден од нив е експериментот за конформизам на Соломон Аш, спроведен во 1950-тите години. Овие истражувања не се важни само затоа што покажуваат како луѓето реагираат под групен притисок, туку и затоа што ни помагаат подобро да ја разбереме тензијата меѓу личното уверување и потребата да се припаѓа.
Аш сакал да открие дали поединецот ќе се согласи со мнозинството дури и тогаш кога знае дека мнозинството греши. Во неговиот најпознат експеримент, група од осум студенти учествувала во задача што изгледала едноставно – споредување должини на линии. Сите освен еден биле однапред договорени актери. Тие намерно давале погрешни одговори во одредени обиди, а вистинскиот испитаник одговарал последен. Прашањето било едноставно: дали ќе остане доследен на својата перцепција или ќе се усогласи со групата?
Резултатите биле изненадувачки и во исто време многу човечки. Иако мнозинството одговори останале точни, околу една третина од одговорите биле усогласени со погрешниот став на групата. Дури 74% од учесниците барем еднаш попуштиле пред групниот притисок. Сепак, важно е да се нагласи дека значителен дел од испитаниците останале независни. Токму тука се открива сложеноста на човекот – ниту целосно потчинет, ниту целосно отпорен.
Интервјуата по експериментот покажале различни внатрешни доживувања. Некои учесници навистина почнале да се сомневаат во сопствената проценка. Други знаеле дека мнозинството греши, но не сакале да изгледаат поинаку. Трети, пак, останале сигурни во себе и покрај притисокот. Овие разлики ни покажуваат дека конформизмот не е едноставна појава, туку резултат на внатрешна борба меѓу сигурноста, сомнежот, потребата за прифаќање и личната совест.
Кога ќе ги поврземе овие наоди со нашето секојдневие, лесно можеме да ги препознаеме. Во нашето општество често се соочуваме со ситуации во кои мнозинството има силен глас – во училиште, на работа, во семејството, па дури и на социјалните мрежи. Колку пати млад човек премолчува свое мислење за да не биде исмеан? Колку пати некој се согласува со став кој не го чувствува како свој, само за да остане „во редот“?
Во нашата култура, каде што припадноста и заедништвото имаат голема вредност, притисокот да се биде „како сите“ може да биде силен. Но истовремено, историјата на нашиот народ покажува и примери на луѓе кои знаеле да застанат зад своето убедување, дури и кога биле малцинство. Токму таа тензија меѓу припадноста и личната одговорност ја прави темата на Аш исклучително актуелна.
Дополнителните варијации на експериментот покажале нешто особено значајно: доволно е само еден „вистински партнер“ кој ќе даде точен одговор за конформизмот значително да се намали. Присуството на барем една личност што мисли поинаку му дава храброст на поединецот да остане верен на себе. Ова ни говори дека отпорот кон погрешното мнозинство не е секогаш прашање на сила, туку и на поддршка.
На крајот, експериментите на Аш не се само приказна за тоа колку лесно човекот попушта. Тие се и сведоштво за тоа дека во секој од нас постои можност за избор. Дури и кога околностите притискаат, останува просторот во кој човекот одлучува дали ќе ја следи масата или сопствената совест.
Човекот не е само суштество што реагира на надворешни влијанија; тој е суштество што му дава значење на својот став. Во моментите кога сите велат „белото е црно“, вистинската зрелост не се мери со тоа дали сме во мнозинство, туку со тоа дали сме во мир со вистината што ја препознаваме.
Во таа тивка, внатрешна слобода – да се остане верен на сопствената перцепција и вредности – се крие достоинството на човекот. И можеби токму таму, во способноста да се избере ставот и покрај притисокот, се открива најдлабоката смисла на личноста.
