Според античкиот историчар Плутарх, на шестиот ден од месецот Хекатомбајон — денес пресметан приближно на 20 јули 356 година пред нашата ера — во Пела, престолнината на Македонското Царство, се родил Александар III Македонски (познат и како Александар Велики), синот на кралот Филип II и кралицата Олимпија. Легендата вели дека истата ноќ изгорел величествениот храм на Артемида во Ефес, едно од седумте светски чуда — настан кој подоцнежните хроничари го толкувале како знак дека на светот му се раѓа некој необичен.
Александар бил воспитуван од самиот Аристотел, кој три години го поучувал по филозофија, наука, политика и поезија. На само 20 години, по убиството на неговиот татко во 336 г. п.н.е., го наследил тронот на Македонија. За само 13 години владеење, тој ќе создаде едно од најголемите царства во историјата на човештвото — кое се протегало од Македонија, преку Египет и Персија, сè до реката Инд во денешен Пакистан.
Букефал — коњот што никој друг не можел да го скроти
Уште како дете, Александар го засрамил целиот двор на својот татко кога успеал да го скроти дивиот коњ Букефал, кого никој возрасен не можел да го контролира. Александар забележал дека коњот всушност се плаши од сопствената сенка, па едноставно го свртел кон сонцето за да не ја гледа. Букефал станал негов верен воен коњ низ речиси сите походи, а по неговата смрт во Индија во 326 г. п.н.е., Александар основал град во негова чест — Букефала.
Воените походи
Александар никогаш не изгубил битка. Меѓу неговите најпознати воени успеси се:
- Битката кај Граник (334 г. п.н.е.) — првиот голем судир со персиската војска, со кој го отворил патот кон Мала Азија.
- Битката кај Ис (333 г. п.н.е.) — каде директно го поразил персискиот крал Дариј III.
- Опсадата на Тир (332 г. п.н.е.) — седуммесечна опсада на речиси неосвоив островски град, решена со изградба на вештачки насип кон градот.
- Битката кај Гавгамела (331 г. п.н.е.) — решителната битка со која целосно го скршил персиското царство.
- Освојувањето на Индија и битката кај Хидасп (326 г. п.н.е.) — каде се судрил со воените слонови на кралот Пор.
Гордиевиот јазол
Една од најпознатите легенди поврзани со Александар Македонски се случила во градот Гордион, во денешна Турција. Таму постоел древен јазол, врзан за колата на легендарниот крал Гордиј, за кој пророштвото велело дека тој што ќе го одврзе ќе стане господар на цела Азија. Многумина се обиделе и не успеале. Александар, соочен со истата загатка, не се обидел да го одврзе конвенционално — туку едноставно го пресекол со мечот. Без разлика дали легендата е буквално точна, таа стана трајна метафора за неговиот стил на раководење: кога проблемот изгледа нерешлив на вообичаен начин, најди смел, директен пат напред.
Не само освојувач — и градител на мостови меѓу култури
За разлика од многу владетели пред и по него, Александар свесно ги прифаќал обичаите, облеката и администрацијата на освоените народи наместо целосно да ги заменува со македонски модели. Носел персиска облека на дворот, ги задржал персиските службеници на важни позиции, и во 324 г. п.н.е., во градот Суза, организирал масовни свадби меѓу своите македонски офицери и персиски благороднички — обидувајќи се да ги спои двете цивилизации во една.
Основал над 20 градови со истото име
Александар основал најмалку 20 градови низ своето царство именувани Александрија — од кои најпознат е оној во Египет, кој подоцна станал еден од најголемите центри на антички знаења и дом на легендарната Александриска библиотека.
Мистеријата на неговата смрт
Александар починал во Вавилон на 32-годишна возраст, во јуни 323 г. п.н.е., по десетдневна болест проследена со висока треска, силни болки и постепено губење на можноста да зборува. До ден-денес нема конечен консензус за причината на неговата смрт. Меѓу теориите кои историчарите и лекарите ги разгледуваат сериозно се: маларија, тифусна треска, труење со алкохол, компликации од стара воена рана, па дури и ретко невролошко заболување познато како Гилен-Баре синдром, кое некои современи лекари тврдат дека одговара на опишаните симптоми. Постои и трета линија на теории — намерно труење, поттикнато од внатрешни борби меѓу неговите генерали кои по неговата смрт веднаш почнале да се борат за делови од царството. Бидејќи телото никогаш не било соодветно испитано според современи стандарди, а античките извори се противречни, прашањето останува отворено веќе повеќе од 2.300 години.
Наследство
По неговата смрт, царството брзо се распаднало меѓу неговите генерали, кои меѓу себе ги поделиле освоените територии. Но неговите походи трајно ги поврзале Европа, Азија и Африка — отворајќи нови трговски патишта и создавајќи услови за размена на идеи, наука и уметност меѓу цивилизации кои дотогаш едвај се допирале. Градовите што ги основал станале центри на трговија и учење со векови по неговата смрт, а неговата фигура инспирирала бројни идни владетели и војсководци — од римските императори, преку средновековните крстоносци, сè до модерните военачалници кои и денес ги проучуваат неговите тактики во воените академии.
Малкумина имиња во историјата носат толку тежина колку неговото.
Фотографија: Статуа на Александар Македонски, плоштад Македонија, Скопје: Rudolph A. Furtado / Wikimedia Commons (CC0).
Извори:
Wikipedia — “Alexander the Great”
Plutarch, “Life of Alexander”
GreekReporter.com — “Birth of a Legend: Alexander the Great, July 20-21, 356 B.C.”
Facts and Details — “Alexander the Great’s Early Life”
