Требениште е античка некропола (гробиште) од железното време, датирана околу 7-5 век п.н.е., лоцирана близу северниот брег на Охридското Езеро, во близина на селото Требениште.
Историја на ископувањата (во фази)
1918 — Првото откритие
За време на бугарската окупација во Првата светска војна, војници додека работеле на патот и копале ровови, случајно наишле на богати гробови. Бугарската влада испратила археолог, а материјалот подоцна го проучувал Богдан Филов во соработка со Карел Шкорпил. Во тој момент биле откриени седум „кнежевски” гробови, а материјалот бил пренесен во Софија, каде што и денес се чува во Археолошкиот институт при Бугарската академија на науките.
1919 — Промена на граници
По војната, дел од брегот на Охридското Езеро (со 22 села) бил префрлен во тогашното Кралство на Србите, Хрватите и Словенците. Ова е клучен момент зошто наодите завршиле распрснати — териториите и границите се менувале околу самото место на откритието.
1930-1934 — Втора фаза
Српскиот археолог Н. Вулиќ открил уште шест кнежевски гробови во истата некропола, со дополнителни две златни маски.
1953-1954 и 1972 — Понатамошни ископувања
Продолжени истражувања во тогашна Југославија, со дополнителни наоди.
2001-2002 — Изненадувачки наод
Откриена е група погребувања од 3 век п.н.е. — меѓу првите археолошки докази во овој дел на Балканот за келтско присуство во регионот (келтски шлем, меч, копја, штит), нешто што дотогаш било познато само од историски извори.
2019 — Обединување
За прв пат по повеќе од еден век, сите седум златни маски од Требениште биле обединети на една изложба во Археолошкиот музеј во Скопје.
Самите гробови
Вкупно се откриени 56 гробови, од кои 12 „кнежевски” гробови се сметаат за најзначајни и најстари — можеби припадници на цела династија погребана со сите знаци на моќ и богатство. Погребните дарови вклучувале златни и сребрени садови, бронзени кратери, коринтски и илирски типови шлемови, накит, стакло и килибарни перли, и керамика.
(фотографија: Trebenište necropolis, National Museum in Belgrade; Gmihail at Serbian Wikipedia, CC BY-SA 3.0 преку Wikimedia Commons)
Занаетчиството
Маските биле изработувани со техника на ковање на тенок златен лист врз калап со форма на човечко лице, со гравирани геометриски мотиви и детали. Анализи направени во лабораторија на Бугарската академија на науките се обиделе да го утврдат можното потекло и датирање на техниката на изработка.
(фотографија: Necropolis of Trebenishte, Bronze Thracian Helmet, Late 6th century BC, преку Wikimedia Commons)
Спорот околу потеклото
Ова е најделикатниот дел од приказната. Постојат неколку различни хипотези за тоа кои луѓе биле погребани таму:
-Илирско население (конкретно племето Дасарети, порано идентификувани како Енхелејци),
-Тракиско влијание,
-Мешана балканско-егејска култура
Некои автори го поврзуваат наодот со микенската култура (поради сличноста на концептот ,,погребна маска”), но повеќето стручњаци сметаат дека тоа е методолошки погрешно поради огромните временски, културни и етнички разлики. Во времето кога настанала некрополата Требениште, ваквите златни погребни маски не биле дел од погребните обичаи во грчкиот свет, па затоа повеќето археолози не прифаќаат директна врска со многу постарата микенска традиција.”
Политичка димензија
Бидејќи наодите денес се распрснати во музеи во Охрид (Северна Македонија), Софија (Бугарија) и Белград (Србија), артефактите неизбежно станале предмет и на пошироки дискусии за културно наследство и национален идентитет меѓу трите земји — тема на која постојат различни перспективи во секоја од земјите, надвор од чисто археолошкото прашање.
(Насловна фотографија: Златна погребална маска пронајдена во гробница 1 во Требениште, Simin, CC BY-SA 4.0, преку Wikimedia Commons)
Извори:
Wikipedia — Trebeništa — https://en.wikipedia.org/wiki/Trebeni%C5%A1ta
Academia.edu — Discovery of the Necropolis at Trebenishte — https://www.academia.edu/62213124/
Balkan Celts — Lychnidos: Golden Masks and Celtic Warriors (детали за келтското откритие 2001-2002) — https://balkancelts.wordpress.com/2013/07/10/lychnidos-golden-masks-and-mercenaries/
OpenEdition — Funeral golden mask and hand with a ring (научна анализа на техниката на изработка) — https://journals.openedition.org/archeosciences/2203
