Никола Тесла е роден на денешен ден, 10 јули 1856 година, во српско семејство во село Смиљан, тогаш дел од Австриската Империја (денешна Хрватска). Неговиот татко бил православен свештеник, а мајка му, иако необразована, поседувала извонредна механичка интуиција — особина што тој ја наследил и која придонела да стане гениј.
Едисон и Тесла: соработка која прерасна во легендарен спор
Кога Тесла пристигнал во Њујорк во 1884 година, со само неколку центи во џебот, Томас Едисон веднаш го вработил во својата компанија Edison Machine Works. Едисон бил импресиониран од работната етика на младиот инженер — самиот тој подоцна признал дека Тесла работел речиси без прекин, често по 19 часа дневно. Тесла бил ангажиран да ги подобри дизајните на Едисоновите генератори за еднонасочна струја (DC).
Најпознатата (и најспорна) анегдота од овој период гласи вака: Едисон му ветил на Тесла 50.000 долари (околу 1,5 милиони денешни долари) ако успее да ги редизајнира и подобри неговите машини. Тесла работел со месеци и успешно подобрил 24 различни типа машини. Кога побарал да биде исплатен, Едисон одговорил: „Тесла, ти навистина не го разбираш нашиот американски хумор.” Наградата никогаш не била исплатена, а Тесла веднаш поднел оставка.
Самиот Тесла ја раскажал оваа приказна во својата автобиографија, но историчарите денес се поделени — некои сметаат дека настанот е точен, други велат дека деталите се пренагласени со текот на времето.
Она што е сигурно е дека Тесла ја напуштил компанијата разочаран, чувствувајќи се измамен и потценет. Толку тежок бил тој период, што извесен период Тесла копал ровови за само 2 долари дневно за да преживее — гениј кој зборувал осум јазици и со безбројни револуционерни идеи, буквално со лопата во рацете.
Вистинскиот судир подоцна не бил лично меѓу Едисон и Тесла, туку меѓу нивните компании — Едисон (со Edison General Electric и потоа General Electric) против Џорџ Вестингхаус, кој ги купил патентите на Тесла за наизменична струја (AC). Едисон, свесен дека AC системот е поефикасен за пренос на енергија на далечина, започнал агресивна кампања за дискредитирање на AC технологијата, тврдејќи дека е опасна — организирал јавни демонстрации во кои електрицирал животни, а неговиот тим лобирал наизменичната струја да се користи во електричниот стол, сè со цел јавноста да ја поврзе AC со смрт.
И покрај целата кампања, AC системот победил. Во 1893 година, Вестингхаус и Тесла го добиле договорот да ја осветлат Светската изложба во Чикаго, а во 1896 година нивниот систем бил применет во хидроцентралата кај Нијагарините водопади — момент што практично ја решил „војната на струите” еднаш засекогаш.
Иронично, самиот Тесла подоцна тврдел дека никогаш не гледал на Едисон како на непријател, а нивната кореспонденција низ годините останала коректна.
Само дел од неговите изуми и придонеси:
-Ротирачко магнетно поле — основа на современите AC мотори;
-Полифазен систем за пренос на електрична енергија;
-Тесла-калем (Tesla coil), 1891;
-AC индукциски мотор, лиценциран на Вестинхаус;
-Хидроцентралата кај Нијагарините водопади, изградена врз негов AC систем;
-Пионерски експерименти со радио-технологија (Врховниот суд на САД во 1943 година му го признал патентот за радио пред Маркони);
-Далечинско управување — демонстрирано преку радио-контролиран брод во 1898;
-Раните експерименти со неонско и флуоресцентно осветлување;
-Истражувања со X-зраци, паралелно со Рендген;
-Концепти за безжичен пренос на енергија (кулата Уорденклиф);
-Рани теоретски основи поврзани со денешната роботика;
Со околу 300 патенти низ светот, Тесла не само што го осветлил секојдневниот живот — тој ги поставил темелите на електричната мрежа што и денес го напојува целото човештво.
Фотографија: Никола Тесла во својата лабораторија во Колорадо Спрингс, ~1899. Извор: Wellcome Collection / Wikimedia Commons. Рестаурирана верзија лиценцирана под CC BY 4.0.
А сепак…
Човекот што му подари струја на цел свет, ги помина последните години од животот сам, задолжен и заборавен, во една хотелска соба во Њујорк.
Никола Тесла почина на 7 јануари 1943 година, во својата соба во Хотел Њујорк, без семејство покрај себе, без богатство — само со своите цртежи, мислите за иднината… и гулабите на кои им се радувал во паркот Брајант.
Иронијата е неподнослива: човек чијшто ум го осветли целиот свет, си замина во темнина и тишина, речиси незабележано.
Ретко кој гениј му дал толку многу на светот, а добил толку малку за возврат.
Извори:
Encyclopaedia Britannica – britannica.com/biography/Nikola-Tesla
Wikipedia (Nikola Tesla) – en.wikipedia.org/wiki/Nikola_Tesla
Tesla Universe – teslauniverse.com
U.S. Department of Energy – http://energy.gov/…/top-11-things-you-didnt-know-about…
Franklin Institute Case Files – fi.edu
