По астрономските закони, Коледа се одбележува на најкраткиот ден и најдолгата ноќ во годината, по што светлината започнува да расте, денот постепено се зголемува, а темнината — односно ноќта — се намалува. Коледа е денот кога луѓето во минатото свесно му оддавале почит на Сонцето и на неговото симболично „повторно раѓање“.
Во античко време, еден од најважните ритуали по тој повод било палењето на оган под отворено небо — токму во најдолгата и најтемната ноќ во годината. Таа ноќ се сметала за момент кога темнината ја достигнува својата кулминација и привидно доминира над светлината. Палењето на огнот не било пасивен обред, туку свесен. Со огнот, луѓето симболички учествувале во воспоставувањето на новиот ред — ред во кој светлината повторно се издигнува, а денот започнува да расте. Огновите се палеле за да му го осветлат патот на Сонцето, да го означат неговото доаѓање, раѓање и преобразба во новата фаза на раст — триумф на светлината во најтемната ноќ во годината.
Зимскиот сонцестој се празнува низ целата човечка историја. Хелените ја славеле Кронија, Римјаните Сатурналиите, Германците и Скандинавците Јул, Словените Коледа, Персијците Јалда и други. Народите на овие простори успеале да го зачуваат овој обичај до денешни времиња, денес познат под името Коледа. Несвесно, а можеби и како повод луѓето да се соберат, да се напијат и да се стоплат, суштинската причина поради која на тој ден се пали оган останува иста — пречекот на новото Сонце.
Но опстанокот на овој древен обичај не поминал ниту мирно, ниту без пречки. Со воспоставувањето на христијанството на овие простори се појавиле обиди тој да биде избришан од колективната меморија. Најстариот познат доказ за тоа се наоѓа во Синајскиот молитвеник од XI век, каде што учеството во овој обичај било строго казниво со тригодишна епитимија на „леб и вода“. Во тогашниот контекст, ова не била симболична казна. Во средновековното општество, црквата не била само религиозна институција, туку централна оска на општествениот поредок — таа го регулирала времето, моралот, празниците, правото и припадноста. Исклучувањето од неа значело губење на пристап до причест, но и до заедницата, до заштитата, до правниот и социјалниот живот. Човек без црква бил човек надвор од редот, без глас и без легитимно место во општеството. Практично, таквата санкција претставувала форма на социјален затвор.
Причината за ваквата јарост не била во „песните“ или „огновите“, туку во фактот што Коледа создава ред без посредство на црквата. Таа управува со времето, со обновувањето и со заедништвото надвор од храмот. За институција што настојува да биде единствен хегемон на смислата, тоа било неприфатливо.
Но репресијата не успева. Коледа не исчезнува затоа што не е догма што може да се замени, туку ритуал усогласен со природниот ритам. Наместо искоренување, црквата постепено преминува кон пренасочување. Бидејќи репресијата не дала резултат, обредот се одвојува од новогодишниот праг и се приближува кон Божик; во песните се вметнуваат христијански мотиви, а старото значење се „покрива“ со ново. Формата останува, нарацијата се менува.
И покрај сите забрани, присвојувања и трансформации, Коледа опстојува до денес. Понекогаш ослабена, понекогаш сведена на фолклор, понекогаш несвесно практикувана — но суштината останува иста. Затоа што Коледа не зависи од институции, туку од фактот дека денот навистина почнува да расте и дека човекот отсекогаш чувствувал потреба тој момент да го одбележи заеднички.
Таа е потсетник дека пред секоја власт и пред секоја догма постоел ритам што човекот го следел — ритамот на светлината, времето и животот.
