Вештачките засладувачи под лупа: колку се навистина безбедни?

8 мин. читање

Вештачките засладувачи се присутни во многу производи што секојдневно ги користиме – од диетални газирани пијалаци и гуми за џвакање до јогурти, десерти и протеински производи. Тие им даваат сладок вкус на храната и пијалаците, но за разлика од обичниот шеќер, најчесто содржат многу малку или воопшто немаат калории.

Но дали навистина се подобар избор од шеќерот и колку се безбедни за секојдневна употреба?

Кои засладувачи најчесто се користат?

Меѓу најпознатите интензивни засладувачи се:

Аспартам (E951) – се користи во диетални пијалаци, гуми за џвакање и разни производи без шеќер.

Сукралоза (E955) – многу е послатка од шеќерот и се користи во пијалаци, десерти и производи за печење.

Ацесулфам К (E950) – често се комбинира со други засладувачи.

Сахарин (E954) – еден од најстарите вештачки засладувачи.

Цикламат (E952) – се користи во некои пијалаци и производи со намалена енергетска вредност.

Постојат и засладувачи од растително потекло. Најпозната е стевијата, од која се добиваат стевиол-гликозиди (E960). Друг пример е монашкото овошје (monk fruit или luo han guo), кое содржи природни соединенија наречени могрозиди. Иако потекнуваат од растенија, тоа не значи дека автоматски се побезбедни од другите засладувачи. Нивната безбедност зависи од составот, начинот на преработка и количината што се внесува.

Посебна група се шеќерните алкохоли (полиоли), како еритритол, ксилитол, сорбитол и малтитол. Тие не се ист вид засладувачи како аспартамот или сукралозата, а некои од нив содржат и одредена количина калории.

Кои се нивните предности?

Најголемата предност е што можат да го намалат внесот на шеќер и калории, особено кога со нив се заменуваат засладените пијалаци и десерти.

Повеќето интензивни засладувачи не го зголемуваат нивото на гликоза во крвта на истиот начин како обичниот шеќер. Затоа можат да бидат корисни во одредени ситуации, особено кога некој сака да го намали внесот на додаден шеќер.

Сепак, производот на кој пишува „без шеќер“ не мора да биде и нутритивно квалитетен. Тој сè уште може да содржи многу масти, рафиниран скроб, сол или други состојки што не придонесуваат за здрава исхрана.

Дали помагаат при слабеење?

Ова е едно од најчестите прашања. Краткорочните истражувања покажуваат дека замената на шеќерот со засладувачи може да го намали внесот на калории и умерено да помогне при намалување на телесната тежина.

Но, долгорочните резултати не се толку убедливи.

Во 2023 година, Светската здравствена организација (СЗО) објави условна препорака да не се користат засладувачите без шеќер како долгорочна стратегија за контрола на телесната тежина или за спречување хронични заболувања. Причината е што нема убедливи докази дека на долг рок го намалуваат процентот на телесни масти.

Некои набљудувачки истражувања дури забележале поврзаност меѓу нивната редовна употреба и зголемен ризик од дебелина, дијабетес тип 2 и кардиоваскуларни заболувања. Но, ваквата поврзаност не докажува дека засладувачите ги предизвикуваат овие состојби. Можно е луѓето со веќе постоечки здравствени проблеми или зголемена телесна тежина почесто да посегнуваат по производи со засладувачи.

Важно е да се нагласи дека СЗО не забранува употреба на засладувачи. Нејзината препорака е да не се потпираме на нив како долгорочно решение за слабеење и спречување болести, бидејќи досегашните докази не покажуваат убедлива корист. Оваа препорака не е наменета за луѓе со веќе дијагностициран дијабетес кои користат засладувачи во рамките на контролата на гликемијата.

Какво е влијанието врз цревната микрофлора?

Во последните години научниците посветуваат сè поголемо внимание на можноста засладувачите да влијаат врз цревната микрофлора – заедницата од микроорганизми што живеат во нашите црева.

Некои истражувања кај луѓе забележале промени во составот или активноста на цревните бактерии по употреба на одредени засладувачи, особено сахарин и сукралоза. Сепак, резултатите не се доследни, а бројот на истражувања е ограничен. Засега нема доволно докази за да се заклучи дека вообичаениот внес на засладувачи предизвикува трајно нарушување на цревната микрофлора кај луѓето.

Кај шеќерните алкохоли постои поинаков, попознат проблем: во поголеми количини можат да предизвикаат надуеност, гасови, грчеви и дијареја, бидејќи делумно се апсорбираат во тенкото црево и можат да ферментираат во дебелото црево.

Аспартамот и прашањето за канцерогеноста

Аспартамот предизвика големо внимание во 2023 година, кога Меѓународната агенција за истражување на ракот (IARC), дел од СЗО, го класифицираше како „можно канцероген за луѓето“ (група 2B).

Оваа класификација се однесува на можната опасност, односно на тоа дали некоја супстанција под одредени услови може да предизвика рак. Таа не кажува колкав е ризикот при вообичаена употреба.

Паралелно со тоа, Заедничкиот експертски комитет на ФАО и СЗО за адитиви во храната (JECFA) ја задржа прифатливата дневна доза на аспартам од 40 mg на килограм телесна тежина.

Тоа значи дека за возрасен човек со тежина од 70 kg, прифатливата дневна доза е 2.800 mg. Ова е количина што може да се внесува секој ден во текот на животот без очекуван значаен здравствен ризик според процената, а не препорачана цел или граница на која одеднаш започнува труење.

Важно е да се знае и дека аспартамот не е соодветен за лица со фенилкетонурија (PKU), ретко наследно метаболичко нарушување, бидејќи содржи фенилаланин.

Дали природните засладувачи се подобар избор?

Стевијата и монашкото овошје често се претставуваат како поприродни алтернативи на вештачките засладувачи. Но, природното потекло само по себе не е гаранција за безбедност.

Кај стевијата, прочистените стевиол-гликозиди се оценети и одобрени за употреба во Европската Унија во рамките на утврдените услови.

Кај екстрактите од монашко овошје ситуацијата е поинаква. Европската агенција за безбедност на храната (EFSA) во 2019 година оцени дека нема доволно податоци за да ја потврди безбедноста на предложената употреба на екстрактот како додаток во храната. Во 2026 година, JECFA утврди привремена прифатлива дневна доза, но тоа не значи дека екстрактот автоматски е одобрен за употреба во Европската Унија.

Што е најразумниот пристап?

Засладувачите можат да бидат корисна замена кога сакаме да го намалиме внесот на додаден шеќер, но не треба да ги сметаме за неопходен дел од здравата исхрана.

Најдобро е постепено да ја намалуваме потребата за многу сладок вкус, да избираме вода наместо засладени пијалаци и да се потпираме на разновидна, минимално преработена храна.

Не е потребно да се плашиме од секој производ што содржи засладувач, но не треба ни да претпоставуваме дека производите без шеќер автоматски се здрави.

На крајот, најважно не е само со што го заменуваме шеќерот, туку какви навики градиме во исхраната на долг рок.

Извори:

WHO – Use of Non-Sugar Sweeteners: WHO Guideline (2023)

WHO/IARC – Aspartame Hazard and Risk Assessment (2023)

EFSA – Food Additives: Sweeteners

EFSA – Scientific opinions on monk fruit extract, acesulfame K and saccharin

JECFA – Evaluations of aspartame and monk fruit extract