Колку пати сте се обиделе да прочитате подолг текст, книга или статија, но по неколку реченици сте почувствувале потреба да го проверите телефонот? Колку често, додека учите или работите, правите кратка пауза со неколку видеа на TikTok, Instagram Reels или YouTube Shorts, а потоа ви е потребно време повторно да се концентрирате?
Ова можеби не е само прашање на навика. Сè повеќе истражувања се занимаваат со начинот на кој кратките дигитални содржини влијаат врз нашето внимание и обработката на информациите.
Американски експеримент: Само пет минути скролање
Истражувачки тим поврзан со San Diego State University, под раководство на истражувачката Бриџит Кол, спровел студија во која учествувале 242 студенти.
Експериментот бил организиран на следниов начин: учесниците биле поделени во две групи. Првата група пет минути разгледувала содржини на TikTok, додека втората група не користела социјални мрежи пред читањето.
Потоа сите учесници добиле задача да прочитаат десет новинарски и аналитички текстови објавени во медиуми како „Њујорк тајмс“ и „Вашингтон пост“.
Истражувачите користеле технологија за следење на движењето на очите, со цел да утврдат како учесниците го насочуваат вниманието додека читаат.
Резултатите покажале дека студентите кои претходно користеле TikTok имале поголеми тешкотии во одржувањето на вниманието врз текстовите. Нивните очи побрзо се движеле низ содржината, што укажувало на почесто и побрзо скенирање на текстот.
Истражувачите, сепак, не утврдиле дека овие учесници почесто се враќале на веќе прочитаните делови, ниту директно ја испитувале меморијата и разбирањето на прочитаното.
Зошто кратките видеа можат да бидат проблем за концентрацијата?
Кратките видеа се организирани околу брза промена на визуелни и звучни информации. Корисникот постојано добива нова содржина, нова тема, нова емоционална реакција и нов стимул.
Овој начин на консумирање информации може да поттикне навика за брзо префрлање на вниманието.
Кога потоа преминуваме кон читање книга, учење или анализа на подолг текст, се соочуваме со поинакви когнитивни барања. Овие активности бараат одржливо внимание, работна меморија, инхибиција на одвлекувачките стимули и способност за подлабока обработка на информациите.
Истражувачите го разгледуваат овој процес и преку таканаречената хипотеза за скенирање и префрлање на вниманието (Scan-and-Shift Hypothesis).
Дали проблемот е во технологијата или во начинот на кој ја користиме?
Не е оправдано секое користење на TikTok да се прогласува за штетно, ниту секое кратко видео да се смета за закана за когнитивното функционирање.
Проблемот станува поинтересен кога ќе го разгледаме од аспект на саморегулацијата: дали ние одлучуваме кога ќе ја прекинеме дигиталната содржина или алгоритамски организираниот тек на видеата го задржува нашето внимание подолго отколку што сме планирале?
Тука се отвора важно прашање за современиот човек: дали сè потешко поднесуваме активности што бараат време, трпение и ментален напор?
Мал експеримент за читателите
Обидете се со следново:
- Прочитајте една подолга статија или неколку страници од книга во целосна тишина.
- Следниот пат, пред читањето, поминете пет минути гледајќи кратки видеа на TikTok или Reels.
- Обидете се да забележите дали се разликуваат вашата концентрација, потребата да го прекинете читањето и начинот на кој ги обработувате информациите.
Ова не е научно валидиран тест и не може да докаже дека TikTok ја променил вашата способност за концентрација. Станува збор за личен експеримент за самонабљудување.
Вниманието е ресурс што треба свесно да го насочуваме
Можеби најважната порака од ова истражување не е дека треба да престанеме да користиме социјални мрежи, туку дека треба да станеме посвесни за сопственото внимание.
Во време кога информациите се достапни со едно движење на прстот, способноста да останеме со една мисла, еден текст или една задача станува сè поважна.
Прашањето не е само колку време поминуваме на телефонот, туку и што се случува со нашата способност да му посветиме внимание на она што навистина го заслужува.
Извор: Cole, B., Santana, A. D., Hu, X., & Hopp, T. (2025). TikTok Usage Effects on Attention to News Reading: An Eye-Tracking Study. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 69(4), 365–380. DOI: 10.1080/08838151.2025.2509747.