Постот е длабоко вкоренет во нашата традиција. Во православната традиција постојат повеќе постни периоди и денови — од Великиот пост и Божиќниот пост, до постот во среда и петок во текот на годината. Великиот пост трае 40 дена, по што следува Страсната седмица, како посебен период на пост и подготовка за Велигден.
Но покрај духовното значење, во последниве години сè повеќе научници го проучуваат и постот во неговите различни облици како начин на исхрана, а резултатите отвораат интересни прашања за неговото можно влијание врз здравјето.
Што всушност јадат луѓето кога постат
Православниот пост не е гладување. Тој значи целосно или делумно исклучување на месо, млечни производи, јајца и во зависност од денот и периодот — риба, масло и вино, а исхраната се базира на зеленчук, мешунки (грав, леќа), житарки, овошје и јаткасти плодови. Православниот пост има значителни сличности со растително-базираната медитеранска исхрана, но не е идентичен со неа. Истражувањата покажуваат дека православното постење може да биде поврзано со поволни промени во некои показатели на телесната тежина, гликозата и липидите, но доказите сè уште се ограничени и потребни се дополнителни истражувања.
Што покажуваат истражувањата
Ова не е само претпоставка — постои реален научен интерес за темата, особено во Грција, каде православниот пост е широко практикуван.
Холестерол и липиди
Студија спроведена во Крит, објавена во BMC Public Health, следела 120 грчки православни христијани во период од една година. Оние кои постеле редовно имале 12,5% пониски вредности на вкупниот холестерол и 15,9% пониски вредности на LDL („лошиот“) холестерол на крајот од постниот период, во споредба со контролната група која не постела. Кај нив бил забележан и 1,5% понизок индекс на телесна маса (BMI).
Телесна тежина
Истата студија забележала мало намалување на индексот на телесна маса кај постачите. Поновите истражувања исто така наоѓаат поврзаност меѓу православното постење и пониска телесна тежина или внес на калории во одредени периоди, но резултатите не се доволно конзистентни за да се тврди дека постењето само по себе сигурно доведува до намалување на телесната тежина, обемот на половината и телесните масти.
Најнова, поголема студија
Студијата FastBio, објавена во 2025 година во Metabolic Health and Disease, опфати 411 здрави испитаници во Солун — 200 лица кои редовно практикувале православен пост и 211 лица во контролна група. По три до четири недели ограничување на производи од животинско потекло, кај постачите биле забележани намалувања на повеќе липидни класи, вклучително и LDL-поврзани липиди, како и промени во повеќе протеини поврзани со метаболичките и имунолошките процеси..
Крвен шеќер и метаболизам
Систематски преглед на клиничките докази, објавен во научното списание Nutrients, го опишува православниот пост како начин на исхрана со висока застапеност на сложени јаглехидрати и растителни влакна и ниска застапеност на рафинирани јаглехидрати. Досегашните истражувања укажуваат на можни поволни ефекти врз контролата на гликозата и липидниот профил, но авторите нагласуваат дека се потребни дополнителни истражувања за да се утврдат долгорочните здравствени ефекти.
Но, придобивките не се трајни — и не се без ризици
Важно е да се нагласи она што истражувачите постојано го потенцираат: подобрувањата забележани за време на постот можат да бидат привремени. Една понова студија покажа дека кај дел од учесниците намалувањето на вкупниот и LDL холестеролот за време на постот било проследено со повторно зголемување на вредностите неколку недели по враќањето на вообичаената исхрана. Со други зборови, постот не е „брзо решение“ со трајни ефекти доколку по завршувањето на постниот период не се задржат здравите навики во исхраната.
Исто така, продолжениот пост не е без ризици за секого. Истражувањата кај лица кои долгорочно практикуваат православно постење, особено кај монаси, укажуваат на ризик од недоволен внес на одредени хранливи материи — особено калциум и витамин Б2, додека кај монашките популации е забележан и недостаток на витамин Д. Кај одредени постачи може да биде недоволен и внесот на други хранливи материи, зависно од тоа како е составена постната исхрана.
Ова е особено важно за:
- Бремени и доилки жени
- Деца и адолесценти во развој
- Постари лица со ризик од остеопороза
- Луѓе со хронични заболувања или постоечки нутритивни дефицити
Во православната традиција постојат околности во кои постните правила може да се ублажат, но конкретното правило зависи од црковната практика и од здравствената состојба на човекот. Од медицинска гледна точка, за овие групи секое построго или подолготрајно ограничување на исхраната е разумно да се усогласи со лекар или квалификуван нутриционист.
А што со менталното здравје?
Покрај физичките ефекти, дел од истражувањата се осврнуваат и на психолошката компонента на постот — чувството на дисциплина, заедништво и рутина што може да го носи практикувањето на традицијата. Прегледот објавен во Nutrients наведува дека во некои истражувања православните постачи пријавуваат добар квалитет на живот и ментална благосостојба, иако авторите нагласуваат дека доказите се ограничени и дека е тешко да се одвои влијанието на самата исхрана од пошироката социјална, духовна и културна рамка во која постот се практикува.
Заклучок
Постот, во својата суштина, е долгорочна традиција која — иако не е создадена како нутриционистички режим — се совпаѓа со некои принципи на современата нутриционистичка наука: поголема застапеност на растителна храна, растителни влакна и мешунки, а во периодите на пост и намален внес на заситени масти од животинско потекло. Истражувањата навистина покажуваат можни поволни промени во некои показатели, особено во липидниот профил и телесната тежина, но дел од овие промени може да бидат привремени. Но постот не е магично решение — долгорочниот здравствен ефект веројатно зависи и од тоа со каква исхрана човек продолжува по завршувањето на постниот период, а построгите форми бараат внимание кон можните недостатоци на хранливи материи, особено кај чувствителни групи. Најдобриот пристап е да се земе она највредното од традицијата — поголема застапеност на разновидна растителна храна — и да се практикува со мерка, свесност и, кога е потребно, со совет од лекар или квалификуван нутриционист.
Овој текст е наменет за општа информација и не претставува медицинска препорака. Луѓе со хронични заболувања, бремени жени, деца и постари лица треба да побараат индивидуален совет од лекар или квалификуван нутриционист пред да применуваат построги или продолжени форми на ограничување на исхраната.
Извори
- Sarri K.O., et al. — „Effects of Greek Orthodox Christian church fasting on serum lipids and obesity”, BMC Public Health, 2003 — студија на Универзитетот во Крит со 120 испитаници.
- Alexander Fleming Biomedical Sciences Research Center, Солун — истражување со над 400 испитаници за ефектите на православниот пост врз холестеролот и метаболичкото здравје.
- „Christian Orthodox Fasting as a Traditional Diet with Low Content of Refined Carbohydrates That Promotes Human Health: A Review of the Current Clinical Evidence”, Nutrients, 2023 — систематски преглед на клиничките докази.
- „Impact of Christian Orthodox Church dietary recommendations on metabolic syndrome risk factors: a scoping review”, Nutrition Research Reviews, Cambridge University Press, 2021.
- „The Effects of Greek Orthodox Christian Fasting during Holy Week on Body Composition and Cardiometabolic Parameters in Overweight Adults” — истражување за промените во телесниот состав и кардиометаболичките показатели за време и по постот.
