На денешен ден, 23 јули 1942 година, во екот на Втората светска војна, Воениот суд во Софија ги осудил на смрт со стрелање поетот Никола Јонков Вапцаров, писателот и публицист Антон Попов-Дончо и револуционерот Атанас Романов. Тројцата биле обвинети за учество во илегалното комунистичко и антифашистичко движење и за дејствување против бугарската држава, тогаш сојузник на нацистичка Германија.
Истата вечер, околу 21 часот, пресудата била извршена на гарнизонското стрелиште во Софија.
Позадина: време на окупација и отпор
Бугарија во март 1941 година ѝ се приклучила на Тројната оска, а по нападот врз Кралството Југославија ја презела управата над најголемиот дел од Вардарска Македонија и делови од Егејска Македонија. Во услови на војна, политички прогон и репресии, се развивало организирано антифашистичко движење, во кое учествувале луѓе од различни краишта на Македонија, како и од Пиринскиот дел, кој тогаш бил во состав на Бугарија.
Никола Вапцаров
Никола Вапцаров е роден во 1909 година во Банско, во Пиринска Македонија. Завршил поморско машинско училиште во Варна и работел како машински техничар, но неговата најголема љубов била литературата.
Во 1940 година ја објавил својата единствена стихозбирка за време на животот – „Моторни песни“, дело што подоцна ќе стане класика на современата поезија. Во неа пишува за животот на обичниот човек, за работниците, неправдите, надежта и вербата во подобра иднина.
Покрај своето книжевно творештво, активно се вклучил во илегалното антифашистичко движење, учествувајќи во организацијата на отпорот против тогашниот режим.
Антон Попов
Антон Попов, познат и како Дончо, е роден во 1915 година во Пиринска Македонија. Бил писател, публицист и активен комунистички деец. Студирал право во Софија, каде што се поврзал со левичарските студентски кругови и започнал да објавува раскази, есеи и публицистички текстови.
Попов бил меѓу најобразованите интелектуалци во антифашистичкото движење. Во своите текстови пишувал за социјалната неправда, слободата и достоинството на човекот.
Поради својата политичка активност повеќепати бил следен од полицијата, а во 1942 година бил уапсен како дел од истата група со Вапцаров.
Иако неговиот книжевен опус е прекинат од прераната смрт, Попов останал запаметен како еден од најзначајните публицисти и интелектуалци од Пиринска Македонија од тоа време.
Атанас Романов
Атанас Романов бил активен учесник во илегалното комунистичко движење и еден од соработниците на Вапцаров. Потекнувал од Пиринска Македонија и уште како млад се вклучил во организацијата на отпорот против фашизмот.
Работел на воспоставување врски меѓу илегалните групи, пренесувал информации и помагал во организацијата на отпорот. Како и другите членови на организацијата, бил уапсен во 1942 година, подложен на испрашувања и осуден во истиот судски процес.
Иако денес е помалку познат од Вапцаров, Романов бил дел од генерацијата млади антифашисти кои го загубиле животот поради своите политички убедувања.
Апсење и мачење
На 4 март 1942 година, бугарската полиција го уапсила Вапцаров. Во следните четири месеци тој бил подложен на сурови испрашувања и мачења во обид да ги открие имињата на своите соборци. И покрај физичката и психичката тортура, одбил да соработува со истражителите.
Според сведоштва, во еден момент, соочен со неиздржливите мачења, се обидел да си го одземе животот, но преживеал и подоцна бил изведен пред Воениот суд.
Пресудата и последната ноќ
На 23 јули 1942 година, Воениот суд ги осудил на смрт Вапцаров, Попов и Романов, без право на жалба. Цар Борис III не ја прифатил молбата за помилување.
Свесен дека му остануваат уште само неколку часа живот, Вапцаров во затворската ќелија ги напишал стиховите што подоцна ќе станат познати како „Проштално“:
„Понекогаш ќе ти доаѓам на сон, како нечекан и несакан гостин. Не ме оставај ти надвор, на патот — вратата не ја лости. Ќе влезам тивко, кротко ќе седнам, ќе вперам поглед во мракот да те видам. Кога ќе се нагледам — ќе те бакнам и ќе си отидам.“
Истата вечер тројцата, заедно со уште тројца осудени антифашисти, биле стрелани на гарнизонското стрелиште во Софија.
Наследство
Никола Вапцаров имал само 32 години кога бил погубен. Иако зад себе оставил само една објавена стихозбирка, неговото дело е преведено на десетици јазици и денес се смета за едно од најзначајните поетски достигнувања на Балканот во XX век.
Неговото поетско наследство му обезбедило траен статус меѓу најзначајните поетски гласови поврзани со Македонија од минатиот век — глас кој низ стиховите зборувал за достоинство, борба и надеж дури и во најтемните околности.
Антон Попов и Атанас Романов, иако останале во сенката на Вапцаров, претставуваат дел од истата генерација интелектуалци и револуционери кои го загубиле животот во борбата против фашизмот. Нивната судбина сведочи за високата цена што многумина ја платиле поради своите идеали и политички убедувања.
Чест и вечна слава на Никола Вапцаров, Антон Попов и Атанас Романов- млади луѓе кои платија со сопствениот живот за своите убедувања.
На фотографијата (од лево кон десно): Бојка Вапцарова, Никола Вапцаров, Антон Попов и Атанас Романов. Автор: непознат. Извор: Wikimedia Commons. Public Domain
Извори:
Нова Македонија — “Поминаа 80 години од стрелањето на Никола Јонков Вапцаров”
МИА (Македонска информативна агенција) — “На денешен ден во 1942 година уапсен е поетот Никола Ј. Вапцаров”
КулАрт.мк — “23 јули 1942 – Во Софија, стрелани се Никола Ј. Вапцаров, Антон Попов и Атанас Романов”
Fakti.bg — “23 юли 1942 г. Поетът Никола Вапцаров е разстрелян в София
