Во секојдневниот живот често поставуваме едно тешко и длабоко прашање: „Како е можно човек кој изгледа нормално и пристојно да направи нешто сурово, неправедно или нечовечно?“
Кога слушаме за неправда, насилство или злоупотреба на моќ, природно бараме објаснување во личноста: „Таков е човекот“, „тој е лош“, „нема совест“. Но, психологијата ни покажува дека човековото однесување е многу посложено. Понекогаш не е доволно да го гледаме само карактерот на поединецот; мора да ја разгледаме и средината во која тој се наоѓа.
Американскиот психолог Филип Зимбардо го развил концептот познат како „Луциферов ефект“ – идејата дека одредени ситуации, улоги и системи можат силно да влијаат врз човекот и да го наведат да постапува на начин кој можеби не одговара на неговите претходни убедувања и вредности.
Називот „Луциферов ефект“ е инспириран од приказната за Луцифер – симболичното паѓање од светлина кон темнина. Зимбардо преку ова име не сакал да каже дека луѓето се однапред добри или лоши, туку дека човековото однесување може да се промени под влијание на моќни психолошки и социјални фактори.
Најпознат пример поврзан со неговата работа е Стенфордскиот затворски експеримент од 1971 година. Во него група студенти добиле улоги на „чувари“ и „затвореници“ во симулирана затворска средина. Иако сите учесници знаеле дека станува збор за експеримент, за кратко време почнале да се однесуваат според доделените улоги.
Некои од оние кои ја имале улогата на чувари почнале да покажуваат авторитарност, строгост и однесување што го надминувало она што било очекувано. Од друга страна, оние во улога на затвореници почнале да чувствуваат беспомошност, стрес и губење на личната сила. Експериментот бил прекинат порано поради психолошкото влијание врз учесниците.
Главната порака од ова истражување не е дека човекот нема морал или одговорност. Напротив. Човекот секогаш има избор и одговорност за своите постапки. Но, Зимбардо укажува на нешто многу важно: средината, групата, авторитетот и улогата што ја добиваме можат да имаат огромно влијание врз нашето однесување.
Луциферовиот ефект можеме да го забележиме и во секојдневниот живот. Понекогаш човек кој добива мала моќ може да започне да се однесува понижувачки кон другите. Понекогаш луѓето прават нешто што самите не го одобруваат, само затоа што „така прават сите“. Други, пак, молчат пред неправдата затоа што се плашат да се спротивстават.
Ова нè води до едно важно прашање: дали проблемот е само во поединецот или и во системот што дозволува такво однесување?
Зрелото општество не треба само да бара виновници, туку и да создава услови во кои човекот ќе биде охрабрен да ја зачува својата човечност. Потребни се средини каде што има почит, одговорност, дијалог и свест дека моќта не е дозвола за понижување на другиот.
Можеби најважната лекција од Луциферовиот ефект е дека никој од нас не треба да биде премногу сигурен дека „јас никогаш не би го направил тоа“. Наместо тоа, подобро прашање е: „Како можам да останам верен на своите вредности дури и кога околностите ме притискаат?“
Човекот не е само производ на својата средина, но средината има моќ да го обликува. Затоа нашата задача е да градиме свет во кој добрината, совеста и емпатијата ќе бидат посилни од притисокот на околностите.
