Шетачите покрај брегот на Дојранско Езеро понекогаш забележуваат необична глетка. Низ мирната вода, меѓу трските, плива нешто крупно и кафено – премногу големо за да биде стаорец, а сепак не личи на видра. Кога ќе излезе на брегот, се гледа збиено тело покриено со густо крзно, мали тркалезни уши и – најнеобично од сѐ – чифт големи, силно портокалово-жолти заби. Кој не знае што гледа, лесно може да помисли дека наишол на некое чудовиште.
Всушност, тоа е нутрија – еден од најфасцинантните, но и најконтроверзните жители на дојранскиот крај. Доселеник од далечна Јужна Америка, оваа полуводна крупна глодарка денес се чувствува како дома во топлите води на Дојран. Но нејзиното присуство носи и убавина и проблем – па приказната за нутриите е истовремено приказна за човечката небрежност и за неверојатната способност на природата да се прилагоди.
Што е нутрија
Нутријата, или „којпу“ (научно Myocastor coypus), е голем тревопасен полуводен глодар и единствен жив претставник на семејството Myocastoridae. Потекнува од умерените зони на Јужна Америка, каде живее покрај реки, езера и мочуришта.
По изглед потсетува на огромен стаорец или на мала видра. Возрасните единки достигнуваат должина на телото од 40 до 60 сантиметри, плус долг, заоблен опаш сличен на стаорски, и тежина од 5 до 9 килограми. Најпрепознатлив белег се светло портокалово-жолтите предни заби (секачи) – бојата доаѓа од посебен слој емајл богат со железо, кој ги прави исклучително тврди и прилагодени за гризење тврда вегетација.
Нутриите се одлични пливачи. Имаат пливачки опни меѓу прстите на задните нозе, ноздри и очи поставени високо на главата за да можат да дишат и да гледаат додека пливаат, а можат да останат под вода и до пет минути. Живеат во мали колонии покрај водата, каде копаат сложени системи од дупки во речните и езерските брегови.
Се хранат речиси исклучиво со растителна храна – трски, водни растенија, корени, кора и понекогаш земјоделски култури. Животниот век на нутријата во природата е краток, обично 3, ретко 4 години, додека во заробеништво (на фарми) може да живее и до 6–8 години. Овој краток живот, сепак, го компензираат со исклучително брзо размножување, што е и клучот на нивниот инвазивен успех.
Како дошле до Дојран и Македонија
Нутриите никогаш немало да бидат тука доколку не беше човекот. Тие биле масовно пренесувани во Европа во текот на 20 век поради нивното густо, ценето крзно – се одгледувале на фарми за крзно низ целиот континент. Во Италија, на пример, првото внесување датира уште од 1928 година.
Проблемот настанал кога многу од овие животни избегале од фармите или биле намерно пуштени кога одгледувањето за крзно престанало да биде профитабилно. Со својата неверојатна прилагодливост и брзо размножување, нутриите за неколку децении се рашириле низ речиси цела Европа – по реките Дунав, Марица, Тунџа, низ Бугарија, Србија, Унгарија, Словачка и натаму.
Во Македонија нутријата е присутна на повеќе локации, а во последните години се забележува и во Дојранско Езеро. Топлите води, богатата водна вегетација и блага микроклима на ова езеро ѝ создаваат речиси идеални услови за живот.
Интересно е што нутријата е еден од најраспространетите неавтохтони цицачи во светот. Од нејзината родна Јужна Америка, човекот ја пренел на сите континенти каде што климата дозволува – Северна Америка, Европа, Азија и Африка. Во некои земји, како САД, властите потрошиле милиони долари во обиди да ја искоренат, со променлив успех. Нејзината способност да преживее и да се прошири дури и во неидеални услови ја прави една од најтешките инвазивни видови за контрола.
Дојранско Езеро – рај за животни
За да се разбере зошто нутријата толку лесно се одомаќинила тука, треба да се познава самото езеро. Дојранско Езеро е најмалото тектонско езеро во Македонија, со површина од околу 43 квадратни километри, од кои поголемиот дел ѝ припаѓа на Македонија, а помалиот на Грција. Просечната длабочина е само околу 6,7 метри.
Езерото е еутрофно – исклучително богато со органска материја, фитопланктон и зоопланктон, што го прави едно од најбогатите со риба езера во Европа (околу 15 видови риби, од кои еден локален ендемит). Поради својата биолошка вредност, во 2008 година Дојранско Езеро е прогласено за Рамсарско подрачје – меѓународно значајно мочуриште, и е дел од Балканскиот зелен појас. Тоа е дом и на бројни птици – корморани, пеликани, чапји – и е познато по уникатниот традиционален начин на риболов со помош на птици и огради од трска, наречени „мандри“.
Во оваа богата водна средина, нутријата наоѓа изобилство од храна – трски, корени, водни растенија – и малку природни непријатели. Идеален рецепт за брзо размножување.
Зошто се сметаат за проблем
И покрај симпатичниот изглед, нутријата на меѓународно ниво се смета за инвазивен вид и штетник. Причините се неколку:
- Уништување на вегетацијата – нутриите се прехрануваат огромни количини водни растенија, со што ги оголуваат бреговите и ги уништуваат живеалиштата на птиците и рибите.
- Копање дупки – нивните тунели во бреговите и насипите предизвикуваат ерозија, оштетувања на одводни системи и можат да ослабат брани и насипи.
- Брзо размножување – женката се пари неколку пати годишно и раѓа по шест, понекогаш и повеќе младенчиња, кои можат да пливаат веќе по три до пет дена од раѓањето. Така една мала колонија брзо станува голема популација.
- Конкуренција со домашните видови – нутријата зема храна и простор од автохтоните животни, нарушувајќи ја природната рамнотежа.
Покрај тоа, истражувањата покажуваат дека нутриите можат да бидат преносители на одредени паразити и болести (како токсоплазмоза и други), па не се препорачува допирање или хранење на овие животни.
Ако сретнете нутрија покрај Дојран:
- Не ја хранете. Хранењето ги навикнува на луѓе и ги поттикнува да се размножуваат во близина на населбите.
- Не ја допирајте. Иако ретко се агресивни, нутриите можат да гризат ако се почувствуваат загрозени, а можат и да пренесат паразити.
- Набљудувајте од далечина и уживајте во глетката – тоа е најдоброто што можете да направите.
Заклучок
Нутријата на Дојранско Езеро е жив потсетник на тоа како човечките одлуки – во овој случај, одгледувањето животни за крзно пред еден век – можат да оставаат траги во природата долго потоа. Таа е истовремено фасцинантно суштество, вредно за набљудување, и потенцијална закана за еден од најубавите и најранливи екосистеми во Македонија. Решението не е во омраза кон животното, туку во разбирање, мониторинг и одговорно управување. А за нас, обичните посетители – доволно е да ја почитуваме од далечина, да не ја храниме, и да го чуваме Дојран чист и жив, онаков каков што бил со векови.
Извори:
– МК Вести / Маски Магазин – „Чудовиштата“ од Дојранско Езеро (нутрии)
– Општина Дојран – Дојранско Езеро (екосистем, ендемити)
– Doma.edu.mk – Дојранско Езеро: споменик на природата без научна валоризација
– Ribar.com.mk – Дојранско Езеро (карактеристики и риби)
– Македонска Википедија – Нутрија (Myocastor coypus)
