Ацо, не познавам човек кој толку ги сака и познава книгите од домашната и светската книжевност? Ти си тивок интелектуалец и писател, ненаметлив на македонската книжевна сцена, а толку значајно присутен. Отсекогаш сум те замислувал како менаџер или раководител на некоја градска библиотека. Дали и ти по примерот на Борхес, го замислуваш рајот како некаква огромна библиотека?
- Рече „ненаметлив“ и тоа е бездруго така. Да се биде автор во современ контекст значи да се посвети големо внимание на маркетингот, да се менаџира сопствената кариера, да се биде што почесто во медиумите, на разни настани, а тоа некако ми е малку онака изнасилено. Творештвото и книжевноста отсекогаш ми биле во најтесна врска со сопствените зони на осаменоста, на невидливоста, каде настанува и се обликува книжевното дело. За рајот, можеби тој не беше за мене Борхесовата библиотека, ама сепак некако тука, блиску – тој рај за мене, метафорички кажано, беа трафиките во кои се продаваа стрипови, весници. Додека сите деца сакаа во животот да станат авијатичари, лекари и не знам што уште друго, јас копнеев да бидам обичен продавач во трафика кој на располагање ќе го има сето она богатство од испечатена хартија, и ќе го чита во слатки мигови на безгрижноста.
Наместо библиотека, животниот пат те однесе во театар, со театарските работници. Професионално работиш како драматург и хроничар во Народен театар Антон Панов – Струмица, повеќе од една деценија. Колку добиваш повратна енергија од затемнетата сцена, од чинот на подготовките на претставите и театарската магија? Или тоа е уште само еден кафкијански свет во кој единката е заглавена во лавиринтот на бирократијата?
- Поточно, тие два пата – патот на книгата/библиотеката и патот на Театарот – кај мене отсекогаш биле испреплетени. Малкумина знаат дека мојата првична намера како млад човек беше да се запишам на Драматургија на ФДУ во Скопје, но, како што е познато, таму се примаше нова класа студенти на секои 4 години, па не можејќи толку да чекам, се запишав на катедрата по општа и компаративна книжевност во Скопје. Тука книжевноста и драмата се изучуваа преку нивната врска со други медиуми како театарот, филмот, визуелните уметности (екфразисот). Со востанувувањето на Фестивалот на камерен театар „Ристо Шишков“, мојата врска со театарот се зацврсти, се дообликува, ги следев повеќето претстави, тркалезни маси, се дружев и разменував мислења со театарџиите. Инаку, да, со вработувањето во институција уметникот, интелектуалецот добива нови искуства, па темнината на сцената и тишината ми се чинеа како книги кои допрва треба да се напишат преку театарска претстава. Патемно, се трудам никогаш како единка да не станам дел од тој кафкијански лавиринт, од тој формализам на постоењето кој го убива креативецот.
Сите очекуваа Достоевски како голем познавач на теологијата, (од сите руски писатели точно тој) да го опише најубаво, најсликовито и најпрецизно рајот. За разлика од очекувањата, Свидригајлов од „Злосторство и казна“ го замисли рајот како соба полна со пајаци… Сакав друго нешто да прашам, а почнав со ликовите на Достоевски. Дали однапред зададените претстави за вечните нешта го прават писателот заглавен во својата коректност и кокетност со публиката? Очигледно, Достоевски не се плашел дури ни кога со врзана шамија на очите чекал во редот да го стрелаат. Колку конформизмот е погубен за уметникот?
- Достоевски го опишал рајот преку Свидригајлов онака како што тоа умеат да го направат големите автори затоа што ако уметноста не е ново гледање на познатите теми и претстави, ако не е ново откритие, тогаш нема потреба од нејзиното постоење. А тоа не можете да го направите ако сакате да кокетирате со публиката, да ѝ удоволите. Уметникот мора секогаш да го поместува малку повисоко хоризонтот на очекување кај публиката. Го спомна рајот кај Достоевски, па мене на ум ми дојде пеколот онака како што е насликан кај еден друг голем автор кој мене ми е посебно драг – Џемс Џојс. Кај него, преку ликот на отецот Арнел, кој на младите семинаристи им држи религиозна проповед, пеколот е насликан како една страшна зандана со оган кој постојано гори, но не свети. Маките и криците на проколнатите души се случуваат во целосна темнина.
Ацо, пишуваш кратка проза, најчесто симболични текстови, каде малку зборови носат една тешка густина, многу силна емоција и носталгија. Често препознаваме делови од стариот град, од твоето опкружување, од старите куќи кои исчезнуваат во ураганот на модерниот свет. Како и во сликите на Спасе Куновски, таму нема ништо измислено. Клучалки, месечина на темното индиго небо, детски соби и тажни заборавени кукли… Сѐ се случува во реален свет, но со изместени, нелогични склопувања на сликите. Како „машината за шиење на масата во операционата сала“ на Лотреамон. Апсурдот на секојдневието и тишината која останува зад антихероите во твоите раскази оставаат гласен крик.
- Да, моите кратки прози се некаде на границата помеѓу јавето и сонот. Во нив јасно се видливи отпечатоците на стварноста, но таа стварност е на посебен начин очудена преку мојата имагинација. И ликовите се такви, необични:фантасти, театарски статисти, руски благородници, несреќни љубовници, сите се мали гротески, по малку несреќни и залудени луѓе во овој свет. И детството во тие прози не е онаа безгрижно, хармонично детство, идеализирано, туку е еден простор на необичното, понекогаш на тагата, понекогаш на метафизичкото и на стравот.
Како ги пронаоѓаш чудните букви од азбуката кои никаде не се запишани? Како што Артур Рембо си измисли свои значења на самогласките, ти ги преобразуваш баналните секојдневни случки во „историски настани“ на провинцијата.
Дали јазикот на секојдневниот говор и комуникација е поинаков од оној во книгите?
- Како автор не сакам да избегам од реалноста, таа е храна за творецот, неопходен материјал. Сите едноставни настани, детали на секојдневието кај мене добиваат – уметнички преобразени – една поинаква смисла и значење. И еден од моите рецензенти, Гоце Смилевски, порано напиша дека авторот „наоѓа начин да ја еродира баналноста на секојдневието, и да продре до метафизичките својства на постоењето“. Во однос на вториот дел од прашањето, да, јазикот на секојдневието се разликува од јазикот во книжевноста. Во секојдневието е главна неговата референцијална, практична функција, додека во литературата не е така, овде главна е естетската функција која им е надредена на останатите јазични функции. Книжевноста е повторно пресоздавање и откривање на истрошениот јазик, негова актуализација преку новиот начин на негова употреба. Дури и кога ни се чини дека во книжевниот текст имаме вметнато фрагменти од секојдневниот говорен модел, не е така, тоа е само стилизација на секојдневниоот говор кој во новиот контекст – книжевниот текст – добива естетско значење.
Во истоимениот расказ „Месечините на нашите животи“ постои една книга оставена на сред соба. Стои како некаква заборавена реликвија или како обелискот од „Одисеја 2001“. Луѓето не ја приметуваат таа книга, но во неа можеби се запишани судбините на нивните животи. И пак да го спомнеме библиотекарот Борхес, тој во еден стих пишува за книгата која од другите книги е покриена во неговата библиотека и која никогаш нема да ја прочита… Зрачат ли книгите дури и како предмети, како објекти толку непрактични и некорисни за дигиталниот – брз свет на апликации и програми?
- Ме ужаснува помислата дека нема да ги прочитам сите вредни книги кои сум ги купил, дека тие ќе станат како Борхесовата книга од песната, која никогаш нема да биде прочитана. Но овде направивте интересна паралела помеѓу книгите и дигиталниот свет. Мојата книга од краткиот расказ кој го спомнавте, оставена среде собата, никој од семејството не ја забележува, како да е невидлива. Но не е ли тоа и судбината на книгата денес? Таа како да станува некаков вишок, непотребен предмет наспроти сеопштата дигитализација. Страшна ситуација! Кога го пишував тој краток расказ, не мислев на тој аспект на значењето кое сега ти луцидно го откри. Но во тоа е убавината на литературата – да биде на различен и нов начин прочитан еден книжевен текст.
Минимализмот останува дел од поетиката и во најновата книга „Месечините на нашите животи“ која ќе ја претставиш на промоцијата во Центарот за култура во Струмица. Дали размислуваш или веќе имаш некаде во бележниците подготвено некоја проза во подолга форма, роман или можеби новела?
- Да, кратката форма е подолго време моја преокупација. Во бележниците се наоѓа секогаш нешто ново, овојпат тоа се еден вид прозни записи некаде на границата помеѓу патописот и фикцијата. Кога ќе се насоберат доволно, може да размислувам за нивно објавување.
Што е тоа што човек го тера да пишува, да забележува, да остави некаква трага или да напише некаков завет за генерациите кои доаѓаат? Колку според тебе современата македонска проза се обраќа кон вечноста, а колку кон минливоста и современите културни трендови? Дали македонската книжевност се прилагодува на европските рецепти за награди и издаваштво, на популарноста на „бестселерството“ или има исклучоци на посветени писатели за кои прозата е начин на живот, на потрага по смислата, подвиг и борба со ветерниците?
- За мене посветениот, интелигентен читател е на исто рамниште со авторот. Како и многу други автори, и јас имав долгогодишна читателска кариера во која се учи занаетот, стиловите итн. А што е тоа што го тера човека да пишува? Кај мене тоа никогаш не било нездравата амбициозност, никогаш книжевноста не сум ја сфаќал како додаток и украс на мојот идентитет, малограѓанска потреба да се биде по секоја цена „автор“. Едноставно тоа дојде некако природно, тоа да се пишува. Што би рекол Блаже Конески, тоа е порив и за смисла не прашува. Инаку, во македонската книжевност ги имаме и двете тенденции. Имаме посветени автори кои не се оптоваруваат со барањата на издаваштвото, на публиката, не сакаат по секоја цена да следат трендови, да ловат награди на зададени теми. Исто како што имаме и одреден број автори кои лесно се приклучуваат на „бестселерството“, на зададени теми зад кои, невидливо, стојат политички центри на моќ.
Ти благодариме за убавиот разговор, ти честитаме за најновата книга и ги очекуваме твоите нови дела!
