Цедените овошни сокови под лупа: колку навистина се здрави?

7 мин. читање

Чаша свежо цеден сок од портокал за појадок, сок од јаболко за освежување или комбинација од неколку овошја – за многумина ова е синоним за здрав напиток. Бидејќи се подготвуваат од свежо овошје и не содржат додаден шеќер, често мислиме дека можеме да ги пиеме без посебно да внимаваме на количината.

Но, дали цедениот сок навистина ги има истите придобивки како кога го јадеме целото овошје?

Што се случува кога го цедиме овошјето?

При цедењето, сокот се одвојува од поголемиот дел од пулпата и цврстите делови на плодот. Со нив се отстранува и значителен дел од влакната, особено ако сокот се процедува. Количината што останува зависи од начинот на подготовка.

Во сокот сепак остануваат вода, природни шеќери, витамини, минерали и различни растителни соединенија. Значи, цедениот сок има хранлива вредност, но неговиот состав не е ист како оној на целото овошје.

Влакната во целото овошје придонесуваат за чувството на ситост, нормалното варење и подобра регулација на апетитот. Затоа, кога имаме избор, јадењето на целиот плод обично е подобра опција.

Природниот шеќер – дали е проблем?

Една од најчестите заблуди е дека природниот шеќер од овошјето не треба да нè загрижува, без оглед на тоа во каква форма го внесуваме.

Светската здравствена организација ги вбројува шеќерите природно присутни во овошните сокови во категоријата слободни шеќери. Тоа значи дека и сокот без додаден шеќер придонесува кон дневниот внес на слободни шеќери.

Разликата е во тоа што кога јадеме цело овошје, шеќерите се задржани во природната структура на плодот, заедно со влакната. При цедењето таа структура се нарушува, а шеќерите стануваат полесно достапни.

Колку овошје има во една чаша сок?

За една чаша сок често користиме неколку портокали или јаболка. Додека можеби не би изеле три или четири портокали одеднаш, лесно можеме да го испиеме сокот добиен од нив за неколку минути.

Така, за кратко време внесуваме шеќери и калории од повеќе плодови, без истото чувство на ситост што би го имале доколку ги изедеме цели.

Ова е една од причините зошто со овошните сокови лесно може да се внесе поголема количина енергија отколку што планираме.

Дали цедените сокови придонесуваат за зголемување на тежината?

Одговорот не е едноставен. Истражувањата покажуваат дека резултатите зависат од возраста, количината на сок и целокупниот начин на исхрана.

Во систематски преглед и метаанализа објавени во списанието JAMA Pediatrics во 2024 година, истражувачите анализирале 42 студии за консумирањето 100% овошен сок и телесната тежина. Кај децата било утврдено дека секоја дополнителна дневна порција сок е поврзана со мало зголемување на индексот на телесна маса. Кај возрасните, поврзаноста со зголемување на тежината била поизразена во студиите што не го земале предвид вкупниот внес на калории. Контролираните испитувања кај возрасни не покажале значајна промена во телесната тежина.

Ова не значи дека една чаша сок автоматски предизвикува дебелеење, туку дека редовното внесување поголеми количини може да придонесе за вишок калории.

Дали цедените сокови сепак имаат придобивки?

Да. Свежо цедените сокови можат да бидат извор на витамин Ц, калиум, фолати и различни растителни соединенија, зависно од овошјето од кое се подготвени.

Еден поширок преглед на научни истражувања објавен во Nutrition Reviews во 2025 година утврдил дека 100% овошните сокови можат да имаат одредени поволни ефекти, на пример врз крвниот притисок и функцијата на крвните садови. Сепак, резултатите не се еднозначни за сите здравствени показатели, а доказите сè уште не се конечни.

Затоа, не е оправдано овошните сокови да ги прогласиме за штетни, но не треба ни да ги сметаме за целосна замена за овошјето.

Свежо цеден сок или купечки?

Свежо цедениот сок не мора да содржи помалку шеќер од купечкиот. Ако двата се направени од 100% овошје, природните шеќери се присутни и во двата.

Пастеризираниот 100% овошен сок и понатаму може да содржи витамини и минерали. Пастеризацијата се применува заради безбедност и подолг рок на траење, а не значи дека сокот ја губи целата хранлива вредност. Некои чувствителни витамини, како витаминот Ц, може делумно да се намалат при обработката и складирањето.

Кај купечките производи треба да правиме разлика меѓу 100% овошен сок, нектар и овошен пијалак. Нектарите и овошните пијалаци може да содржат додадена вода, шеќер или други состојки. Затоа, важно е да ја прочитаме декларацијата.

Колку сок е доволно?

Како практична препорака, британската здравствена служба NHS советува вкупниот внес на овошни и зеленчукови сокови и смути да не надминува 150 ml дневно. Тоа е мала чаша, а не голема чаша од 300–400 ml.

Се препорачува сокот да се консумира со оброк, а не постојано да се пие меѓу оброците. Причината е што слободните шеќери во сокот можат да придонесат за појава на кариес.

Заклучок

Цедените овошни сокови не се безвредни, ниту пак треба целосно да ги избегнуваме. Тие содржат корисни хранливи материи, но имаат и недостатоци во споредба со целото овошје – пред сè, помалку влакна и поголема концентрација на слободни шеќери во една порција.

Ако избираме меѓу чаша сок и цел портокал, јаболко или круша, целото овошје обично е подобриот избор. Сокот може да биде дел од разновидната исхрана, но најдобро е да го консумираме во умерена количина.

Извори:

WHO – Guideline: Sugars Intake for Adults and Children.

NHS – 5 A Day: Portion Sizes.

Nguyen et al., Consumption of 100% Fruit Juice and Body Weight in Children and Adults, JAMA Pediatrics, 2024.

Beckett et al., Health effects of drinking 100% juice: an umbrella review of systematic reviews with meta-analyses, Nutrition Reviews, 2025.