Мистеријата на смртта на Чајковски

6 мин. читање

На 28 октомври 1893 година, во салата на Собранието на благородништвото во Санкт Петербург, самиот Пјотр Илич Чајковски седнал на диригентската позиција за прв пат да ја изведе својата Шеста симфонија. Тој ја сметал за најдобрата што некогаш ја напишал. Публиката го поздравила композиторот со овации, а потоа останала збунета. Симфонијата, која започнува едвај чујно, завршила исто толку тивко, со бледнеечко, речиси умирачко Адаџо, како музиката да се збогува не само со публиката, туку и со самиот живот. Музичките тактови наликувале на Реквием. Девет дена подоцна, Чајковски повеќе го немало. Поминаа повеќе од сто триесет години од тогаш, а дебатата за тоа како починал продолжува. Некои веруваат дека колерата го одзела животот на големиот композитор. Други веруваат дека бил осуден на смрт од неговите поранешни соученици.

Официјалната верзија за неговата смрт е колера. Во есента 1893 година, Санкт Петербург ја преживувала годината на колерата. Епидемијата започнала во лето и почнала да се смирува со почетокот на студеното време, но сепак одземала животи. Колерата се пренесува првенствено преку контаминирана вода, па затоа жителите на градот биле повикани да не пијат незовриена вода, а рестораните биле обврзани според здравствените прописи да служат само зовриена вода. Тука започнува приказната, раскажана од братот на композиторот, Модест Илич Чајковски. Тој ја објавил во весниците во главниот град веднаш по погребот на братот, за да ги потисне гласините.

Вечерта на 1 ноември, четири дена по премиерата, Чајковски, неговиот брат, неговиот внук Владимир Давидов и пријателите ја гледале претставата „Горено срце“ од Александар Островски во театарот. По претставата, трупата отишла на вечера во ресторанот на Лајнер на Невски Проспект, омилено место за дружење на композиторот. На вечерата, тој побарал чаша вода. Келнерот одговорил дека нема зовриена вода, па Чајковски нарачал ладна, незовриена вода. Неговите пријатели се обиделе да го спречат, потсетувајќи го на епидемијата, но тој ги отфрлил нивните загрижености како суеверие и ја испил водата на екс.

Следното утро, се чувствувал лошо. На почетокот мислеле дека станува збор само за честа стомачна болест, од која често страдал, но до вечерта, докторот Василиј Бертенсон, гледајќи ја тешката состојба на пациентот, се посомневал на колера и свикал консултација, која ја потврдила дијагнозата. Чајковски се борел неколку дена: болеста се влошувала, а потоа бубрезите му откажале. Лекарите се одлучиле за последно средство – топла бања – а неговото семејство се спротивставило на оваа идеја. Речиси четириесет години претходно, во 1854 година, мајката на композиторот починала од колера за време на токму такво капење, а четиринаесетгодишниот Петја никогаш не се опоравил од загубата. Капењето донело само кратко олеснување. Околу три часот наутро на 6 ноември 1893 година, во станот на неговиот брат на Малаја Морскаја, починал Пјотр Илич Чајковски. Имал педесет и три години.

Жалењето било масовно. Царот Александар III, кој долго време бил обожавател на музиката на Чајковски, ги покрил трошоците за погребот и дозволил погребната служба на композиторот да се одржи во Казанската катедрала. Тој е погребан во Александар Невски Лавра, покрај Михаил Глинка, Александар Бородин и Модест Мусоргски.

Сомнежите се појавиле речиси веднаш, и тие се темелат на многу секојдневни работи. Како може човек познат по својата сомничавост и претпазливост да пие неварена вода за време на епидемија? Како може скап ресторан да ја служи ако правилата изрично го забрануваат тоа? Зошто извештаите за тоа каде и кога била испиена фаталната чаша се разликуваа во детали?

Збогувањето покренува уште повеќе прашања. Николај Римски-Корсаков подоцна се сети колку е чудно што, кога починал од колера, пристапот до погребната служба останал отворен. Телото не било запечатено во ковчег, како што било вообичаено, туку луѓето доаѓале кај починатиот во континуиран поток, а еден од музичарите, рекол подоцна дека тој дури и го бакнал починатиот во лицето. Подоцна, некои забележале дека симптомите на колера биле многу слични на оние на труење со арсен. А трагичното финале на Шестата симфонија почнало да се слуша како проштална нота поставена во симфонијата.

Втората верзија за смртта на големиот композитор е легендата за судот на честа. Најпознатата верзија се појавила дури повеќе од осумдесет години подоцна. Ја раскажала советскиот музиколог Александра Орлова, која емигрирала во Соединетите Држави во 1979 година. Според неа, ја слушнала приказната дома од постариот историчар Александар Војтов, кој ја знаел од вдовицата на главниот обвинител на Сенатот, Николај Јакоби. Тој раскажал за случајот во 1913 година.

Приказната звучи како заплет на трагедија. Наводно, во есента 1893 година, грофот Стенбок-Фермор, навреден од вниманието на композиторот кон неговиот млад внук, напишал жалба до царот и му ја предал на Јакоби. Јакоби, кој некогаш студирал со Чајковски на Правниот факултет, решил да избегне публицитет што би го посрамотил и композиторот и самото училиште. Тој собрал осум поранешни соученици на Чајковски на таен „суд на честа“. Разговорот зад затворени врати траел речиси пет часа, по што Чајковски, блед и потресен, тивко истрчал од канцеларијата.

Јакоби наводно ѝ признал на сопругата дека судиите барале композиторот да изврши самоубиство, а тој се согласил. Еден или два дена подоцна, веста за неговата болест се проширила низ целиот Санкт Петербург.

Извор: Петербуршки конзерваториум и архив