Развојот на детето не се одвива секогаш постепено и рамномерно. Постојат периоди во кои промените се особено интензивни, а детето може привремено да стане почувствително, поимпулсивно, тврдоглаво, конфликтно или потешко за разбирање. Рускиот психолог Лев С. Виготски овие пресвртни точки ги опишува како развојни кризи.
За Виготски, кризата не е нужно знак дека нешто не е во ред со детето. Напротив, таа може да биде дел од нормалниот развоен процес – период во кој старите начини на однесување повеќе не одговараат на новите потреби и способности на детето, а новите сè уште не се целосно оформени.
Што е развојна криза?
Виготски го разгледува детскиот развој како процес во кој се менуваат не само способностите на детето, туку и неговиот однос кон себе, другите луѓе и околината.
Кризата се појавува на границата меѓу два развојни периоди. Токму затоа таа може да изгледа како нарушување на дотогаш воспоставениот ред.
Детето кое вчера било послушно, денес може постојано да се спротивставува. Детето кое лесно прифаќало помош, одеднаш сака „само“. Детето кое слободно си игра, може да стане почувствително кон тоа како изгледа пред другите.
Однесувањето се менува затоа што се менува и самото дете.
Виготски критичните периоди ги гледа како пресвртници во развојот. Тие се менуваат со постабилни периоди и претставуваат моменти во кои развојот може да биде особено динамичен.
Кризата на првата година
Првата година претставува значаен премин од доенечкиот период кон раното детство.
Детето постепено станува поактивен учесник во сопствениот однос со околината. Развојот на движењето, комуникацијата и првите форми на самостојност создаваат нови можности, но и нови потреби.
Во оваа фаза детето повеќе не е пасивен примател на грижата од возрасниот. Неговите можности за делување се прошируваат, а со тоа се менува и неговиот однос со возрасните.
Кризата на третата година
Кризата на третата година е една од најпознатите во теоријата на Виготски.
Во овој период може да се појават: негативизам; тврдоглавост; самоволие; протестирање; каприциозност; желба за независност; конфликти со возрасните.
Виготски нагласува дека овие појави не треба едноставно да се толкуваат како „лошо воспитување“. Тие се поврзани со значајна промена во личноста на детето и со појавата на посилно чувство на сопствено „јас“.
Затоа детето често не се спротивставува само затоа што не сака да ја направи задачата. Тоа може да се спротивставува затоа што сака да биде субјект кој одлучува и делува.
Тука се појавува една од најважните практични пораки на Виготски: возрасниот не треба само да го „скрши“ отпорот, туку треба да разбере што се случува зад него.
Кризата на седмата година
Околу седмата година детето се наоѓа на важна граница – преминот од предучилишниот кон училишниот период.
Виготски забележува дека детето повеќе не е истото дете од предучилишниот период, но сè уште не е целосно приспособено на новата позиција на ученик.
Може да се појават промени во расположението, однесувањето и начинот на кој детето се однесува кон сопствените чувства и кон другите луѓе.
Особено важна е појавата на поголема свесност за сопственото однесување и внатрешниот свет.
Детето постепено почнува да разбира не само што чувствува, туку и дека другите можат да го набљудуваат и проценуваат неговото однесување.
Токму затоа кризата на седмата година може да биде значајна за развојот на самосвеста.
А што се случува во адолесценцијата?
Во пошироката периодизација на Виготски се појавува и критичен период околу 13 години, кој го поврзува со преминот кон адолесценцијата, а во неговата шема се споменува и критичен период околу 17 години.
Кај адолесцентот промените стануваат уште покомплексни. Се менуваат интересите, начинот на размислување, односот кон авторитетот, односот кон врсниците и, особено, односот кон сопствениот идентитет.
Затоа адолесцентното спротивставување не треба автоматски да се гледа како непослушност. Во одредени ситуации тоа може да биде дел од процесот преку кој младата личност се обидува да изгради поавтономен однос кон себе и светот.
Кризата не е дијагноза
Една од најважните практични пораки што можеме да ја извлечеме од Виготски е дека промената во однесувањето не треба автоматски да се прогласува за проблем.
Кога детето станува тврдоглаво, не значи нужно дека станало „лошо“.
Кога почнува да бара самостојност, не значи дека станало „непослушно“.
Кога ученикот покажува промени во расположението, не значи автоматски дека станува „проблематичен“.
Понекогаш зад однесувањето стои развојна потреба која сè уште не знае како поинаку да се изрази.
Но тоа не значи дека секое тешко однесување треба да се оправдува со возраста. Интензитетот, траењето, контекстот и влијанието врз функционирањето на детето се важни за правилното разбирање на ситуацијата.
Што значи ова за родителите и професионалците?
Виготски ни помага да направиме една важна промена во перспективата: Наместо само да прашаме: „Како да го спречиме ова однесување?“ можеме да прашаме: „Што се случува со детето во овој период од неговиот развој?“
Ова не значи дека границите не се потребни. Напротив, на детето му се потребни јасни и сигурни граници. Но границите можат да бидат поставени без непотребно потиснување на потребата за автономија.
Возрасниот има задача да му помогне на детето да премине од еден развоен начин на функционирање кон друг – со разбирање, структура и соодветна поддршка.
Развојната криза како можност за раст
Теоријата на Виготски ни покажува дека развојот не е само собирање нови знаења и способности. Тој е преобразување на целокупниот начин на кој детето се однесува кон светот и кон себе.
Кризата е момент на нарушување на старата рамнотежа, но истовремено и можност за создавање нова.
Затоа, кога детето минува низ развојна криза, најважно не е само да го вратиме во состојбата во која било вчера.
Понекогаш задачата на возрасниот е да му помогне да стане ново, посамостојно и позрело „јас“.
Научни извори
Vygotsky, L. S. – The Problem of Age. Во овој труд Виготски ја разработува периодизацијата на детскиот развој и критичните периоди, вклучувајќи ги кризите на првата, третата, седмата и тринаесеттата година.
Van der Veer, R. – Vygotsky’s Crisis: Argument, Context, Relevance. Овој научен труд ја разгледува пошироката теоретска и историска рамка во која Виготски ја развивал својата концепција за кризата.
