Едно „расипано јаболко“ може да го расипе целото општество

Како туѓото прекршување на правилата го менува и нашето однесување

7 мин. читање

Научно истражување открива како гледањето на туѓата неправда може постепено да ја намали нашата подготвеност да ги почитуваме правилата, особено кога станува збор за луѓе со кои споделуваме слични убедувања.

„Зошто јас да ги почитувам правилата кога другите не го прават тоа?“ Ова прашање, кое често се поставува во секојдневниот живот, можеби открива многу повеќе за човековото однесување отколку што изгледа на прв поглед.

Кога гледаме како некој ги прекршува правилата и притоа добива корист, додека оние што постапуваат чесно остануваат во понеповолна положба, може постепено да почнеме да го преиспитуваме сопственото однесување. Она што првично го сметаме за недозволиво, со текот на времето може да почне да ни изгледа прифатливо. Токму овој механизам е во центарот на едно ново научно истражување посветено на таканаречениот „ефект на расипаното јаболко“.

Кога туѓото прекршување станува наша дозвола

Истражувањето, објавено во научното списание Proceedings of the Royal Society B, опфатило 750 учесници од Соединетите Американски Држави. Научниците испитувале како луѓето ги менуваат сопствените одлуки откако ќе дознаат дали другите ги почитуваат правилата или ги прекршуваат за да остварат поголема лична корист.

Резултатите покажале дека однесувањето на другите навистина може да влијае врз нашите одлуки. Кога учесниците гледале дека другите ги почитуваат правилата, нивната склоност кон прекршување малку се намалувала. Кога забележувале помали прекршувања што носат корист, и самите станувале нешто поподготвени да ги прекршат правилата.

Но, најзначајниот резултат се појавил кога учесниците набљудувале отворено и сериозно прекршување. Во такви случаи, нивната подготвеност да ги прекршат правилата значително се зголемувала. Некои оделе и подалеку од однесувањето што го забележале кај другите.

Со други зборови, човекот не секогаш го копира туѓото однесување. Понекогаш, кога ќе види дека некој си дозволува повеќе, почнува да си дозволува уште повеќе.

Од еден поединец до проблем на целата заедница

Особено значаен е заклучокот дека мал број луѓе што постојано ги зголемуваат прекршувањата може да предизвикаат пошироко нарушување на правилата во една група. Компјутерските симулации што ги спровеле истражувачите покажале дека ваквиот процес може брзо да ескалира.

Замислете средина во која некој добива предност затоа што ги заобиколува правилата. Другите го забележуваат тоа. Некои почнуваат да го оправдуваат сопственото прекршување, други одлучуваат дека не сакаат да бидат единствените што постапуваат чесно, а трети постепено ги напуштаат стандардите што претходно ги сметале за важни.

Така, она што започнало како индивидуално отстапување може да прерасне во култура во која непочитувањето на правилата станува вообичаено.

Овој механизам е особено важен за разбирање на однесувањето во работните колективи, училиштата, институциите и пошироката заедница. Кога неправилностите остануваат без соодветна реакција, постои ризик тие да почнат да се доживуваат како нормален дел од секојдневието.

Сепак, важно е да се нагласи дека истражувањето користело експериментална задача, а не директно набљудување на реални случаи на корупција, насилство или злоупотреба. Затоа, резултатите нудат значаен увид во можниот механизам на социјално влијание, но не докажуваат дека секое прекршување неизбежно води кон поширока општествена девијација.

Не влијаат сите луѓе подеднакво врз нас

Истражувањето открило и дека влијанието било посилно кога учесниците имале слични политички убедувања со лицата чие однесување го набљудувале.

Овој наод укажува дека не е важна само постапката што ја гледаме, туку и тоа кој ја прави. Однесувањето на луѓето со кои се идентификуваме, на кои им веруваме или со кои споделуваме ставови може да има поголема тежина во формирањето на нашите сопствени одлуки.

Токму затоа, личниот пример на родителите, наставниците, раководителите и јавните личности има значење што ги надминува нивните индивидуални постапки. Нивното однесување може да придонесе за создавање стандарди според кои другите ќе проценуваат што е прифатливо, а што не.

Но, истражувањето не покажало дека луѓето автоматски го прифаќаат секое однесување што го гледаат. Напротив, приближно една третина од учесниците доследно ги почитувале правилата, иако со тоа не ја добивале најголемата можна награда.

Овој резултат е особено важен: дури и кога постои притисок од околината и можност за лична корист, дел од луѓето остануваат доследни на правилата.

Чесноста не е слабост, ниту неправдата е оправдување

Во секојдневниот живот често се среќаваме со реченици како: „Сите го прават тоа“, „Ако не го направам јас, ќе го направи некој друг“ или „Не можеш да успееш ако играш според правилата“.

Таквите оправдувања можат да послужат како начин да ја намалиме личната одговорност за сопствените постапки. Наместо да се прашаме дали нешто е исправно, почнуваме да се прашуваме дали другите го прават истото и дали можеме да извлечеме корист.

Меѓутоа, постапките на другите не ја отстрануваат нашата одговорност за сопствените избори. Тоа што некој постапува неправедно не значи дека неправдата станува праведна, ниту дека непочитувањето на правилата автоматски станува прифатливо.

Тука се отвора и едно пошироко прашање: колку сме подготвени да останеме доследни на сопствените вредности кога околината нè убедува дека тоа не ни се исплати?

Вистинскиот предизвик не е да ги почитуваме правилата само кога сите други го прават тоа, туку да го зачуваме сопствениот критериум за исправно постапување и тогаш кога околината ни нуди причини да се откажеме од него.

Какво општество создаваме со сопственото однесување?

Пораката од истражувањето не е дека луѓето се осудени да ги следат лошите примери. Таа е дека нашите постапки имаат и пошироки последици од оние што непосредно ги гледаме.

Еден човек што ги заобиколува правилата може да влијае врз одлуките на другите. Но, исто така, еден човек што останува чесен, одговорен и доследен може да покаже дека личната корист не мора да биде единственото мерило за однесувањето.

На крајот, прашањето не е само какви луѓе нè опкружуваат, туку и каков пример самите оставаме зад себе.

Зашто, општеството не се гради единствено преку законите што ги донесуваме и правилата што ги пропишуваме, туку и преку секојдневните избори што ги правиме — особено тогаш кога мислиме дека никој не нè гледа.

Едно расипано јаболко може да го загрози целото буре. Но, тоа не значи дека секое јаболко мора да се расипе.

Автор:
Психолог и логотерапевт (психотерапевт), посветен на унапредување на менталното… повеќе