Факт или фикција? Секојдневни ,,митови” или ,,вистини” ставени под научна лупа

Секојдневно веруваме во работи кои никогаш не сме ги провериле. Некои се вистинити. Некои се целосна фикција. Сите сме пораснале верувајќи во одредени „факти” — некои ни ги кажале родителите, некои можеби сме ги научиле во училиште, а некои едноставно се вкоренети во популарната култура. Но науката постојано не изненадува — многу од нештата кои ги сметаме за „очигледни вистини” се всушност митови. И обратно — некои работи кои звучат невозможно, се потврдени факти. Дали знаете дека Наполеон всушност не бил низок? Дека шеќерот не ги прави децата хиперактивни? Дека лилјаците воопшто не се слепи? Во овој серијал — ги разоткриваме! Секој дел од серијалот: едно тврдење, еден одговор и науката зад него.

ФАКТ ИЛИ ФИКЦИЈА-ДЕЛ 23: Студеното време предизвикува настинка?

ФИКЦИЈА — но вистината е покомплицирана отколку што мислиме!

„Облечи се или ќе настинеш!” — реченица што ја слушнал речиси секој од своите баби и мајки. Но дали студеното време само по себе навистина НЕ предизвикува настинка?

Вистинската причина за настинка:

Настинката ја предизвикуваат вируси — пред се риновируси — не температурата. Овие вируси се шират преку респираторни капки кога заразена личност кашла, кива или допира заеднички површини. Вирусите не се размножуваат значително повеќе на студ отколку на топло.

Тогаш зошто почесто се разболуваме во зима?

Ова е клучното прашање! Студените температури самите по себе не предизвикуваат инфекции. Наместо тоа, тие влијаат на комбинација на биолошки, еколошки и социјални фактори кои ги прават луѓето поранливи на респираторни болести, особено во зимските месеци.

Конкретно:

– Во постудените месеци поминуваме повеќе време на затворено во слабо циркулирачки воздух и сме во поблизок контакт со луѓе, кои се главните извори на инфекција.

– Студеното време ги суши носот и грлото, олеснувајќи им на вирусите да влезат во телото.

– Намалената сончева светлина во зима доведува до пониски нивоа на витамин Д, дополнително зголемувајќи го ризикот од ширење на вирусите.

Важна нијанса од Харвард:

Харвардскиот медицински факултет неодамна открил дека респираторните вируси, вклучувајќи ја обичната настинка, грипот и КОВИД-19, имаат тенденција да се зголемуваат во постудените сезони. Истражувањето нагласува како студените температури влијаат на имунолошките одговори во носот, овозможувајќи им на вирусите полесно да влезат.

Значи студот е целосно неповрзан?

Студеното време делува како фактор што го зголемува ризикот. Создава услови кои им помагаат на вирусите да преживеат, да се шират и да ги надминат одбраните на телото. Но кога се изложени на вирус што предизвикува настинка, луѓето изложени на студ не се посклони да се разболат отколку луѓето на кои им е топло.

А мократа коса и излегувањето без јакна?

Иако студеното време може да предизвика непријатност ако не сте соодветно облечени, тоа не предизвикува настинка. Потребен ви е вирус — не само студ!

Заклучок: Студот не ве разболува директно — вирусот го прави тоа. Но зимата создава поволни услови за ширење на вируси: затворени простори, поблизок контакт и послаб имунитет. Така, бабата не грешела целосно — само ја помешала причината со последицата!

Извори:

— Eccles R., „Common cold”, Frontiers in Allergy (2023) — doi.org/10.3389/falgy.2023.1224988

— Harvard Medical School — Cold weather and respiratory viruses research

— University of Rochester Medicine — „Myth Masher: Cracking the Case on Colds” — urmc.rochester.edu

— The Conversation — „Being cold doesn’t make you sick” (2026) — theconversation.com

#ФактИлиФикција#Настинка#Зима#НаучниФакти#Здравје#МитовиИФакти#Вируси

Факт или фикција- дел 22: Синдромот на скршено срце е вистинска медицинска состојба?

ФАКТ — и е многу посериозно отколку што мислиме!

Луѓето одамна зборувале за „скршено срце” по загуба на сакана личност, развод или трауматски настан. Науката сега потврдува дека ова не е само метафора — тоа е вистинска, документирана медицинска состојба.

Што е Такоцубо кардиомиопатија?

Синдромот на скршено срце, познат и како Такоцубо синдром или стрес-индуцирана кардиомиопатија, е релативно неодамна опишана акутна срцева болест, прво опишана во Јапонија во 1991 година. Се манифестира со болка во градите, исхемиски промени на ЕКГ и зголемување на срцевите биомаркери, предизвикано од значителен емоционален или физички стрес.

Такоцубо е сад шти традиционално се користи во Јапонија за фаќање октопод — и во оваа состојба формата на срцето наликува на овој сад.

Кои настани можат да го предизвикаат?

Состојбата е поврзана со:

– Губење на сакана личност — смртен случај, развод, раскинување.

– Лоши вести — сериозна дијагноза, финансиска катастрофа.

– Парадоксално, дури и среќни настани можат да го предизвикаат (т.н. „Happy Heart Syndrome”) — свадби, добивка на лотарија.

Зошто се случува?

Најчесто дискутираниот можен механизам е стрес-индуцираното ослободување на катехоламини, што доведува до токсично дејство врз срцевиот мускул и негова привремена дисфункција. Симпатичката/катехоламинска теорија добива замав, бидејќи Такоцубо кардиомиопатијата е предизвикана кај стаорци изложени на физички стрес. Поедноставно кажано — во моменти на екстремен стрес, телото ослободува огромни количини на хормони на стрес (адреналин и норадреналин) кои буквално го „замрзнуваат” срцето.

Кој е најзасегнат?

Типично засегнатиот пациент е постменопаузална жена. Над 90% од случаите се кај жени, особено по менопаузата — иако причината сè уште не е целосно разјаснета.

Дали е опасно?

Со оглед на неговата сличност со миокарден инфаркт, внимателна дијагностика и лекување се неопходни за оптимални исходи.

Добрата вест: поддржувачкиот и симптоматски третман е главниот пристап, со фокус на подобрување на функцијата на левата комора во текот на неколку дена, водејќи до целосно закрепнување за три до четири недели.

Вистински случај:

35-годишна претходно здрава жена се јавила во болница поради болка во градите и отежнато дишење откако открила дека нејзиниот татко починал. При прегледот биле утврдени хипотензија, брадикардија и нов лев пакет блок на ЕКГ. Нејзината фракција на исфрлање на левата комора при приемот изнесувала 22% — критично ниска вредност. По два дена лекување, нејзината состојба се подобрила, а фракцијата се зголемила на 52%.

Заклучок: Кога луѓето велат дека им е „скршено срцето” — науката потврдува дека тоа буквално може да биде вистина. Емоциите имаат директна, мерлива физичка моќ врз нашето срце. Грижете се за вашите емоции — тие буквално го заштитуваат вашето срце!

Извори:

— Córdova-Sánchez B.M. et al., „Takotsubo syndrome: the broken-heart syndrome”, British Journal of Cardiology (2021) — doi.org/10.5837/bjc.2021.011

— Dote K. et al., прв опис на Такоцубо кардиомиопатија, Јапонија (1991)

— National Institutes of Health (NIH) — PubMed Central — ncbi.nlm.nih.gov

— Mayo Clinic — „Broken heart syndrome” — mayoclinic.org

#ФактИлиФикција #СкршеноСрце #Кардиологија #НаучниФакти #Здравје #Стрес #МитовиИФакти

Факт или фикција- дел 21- Лилјаците се слепи?

ФИКЦИЈА — и тоа целосна! Лилјаците всушност имаат одличен вид!

„Слеп како лилјак” е една од најпознатите изреки во светот — но науката јасно покажува дека е изградена врз целосно погрешна претпоставка.

Што вели науката?

Сите лилјаци имаат очи и во повеќето случаи можат да гледаат исто толку добро како и луѓето. Лилјаците ги користат своите добри уши за да најдат храна во темнина ноќе и своите добри очи за да најдат храна при дневна светлина.

Постојат два главни типа на лилјаци:

– Мегалилјаци (летечки лисици, овошни лилјаци) — имаат огромни очи и добро развиен визуелен кортекс. Се потпираат на одличен вид и силен нос за навигација и наоѓање овошје и нектар.

– Микролилјаци — користат главно ехолокација, но дури и кај видовите кај кои видот има споредна улога во однос на ехолокацијата, видот сепак игра улога во секојдневните активности.

Супериорен ноќен вид:

Видот на лилјаците е прилагоден на средини со слаба светлина, што им овозможува да гледаат особено добро при зори и самрак. Нивните способности за боја можеби не се толку добри колку кај луѓето, но нивните севкупни визуелни способности во услови на слаба светлина се далеку подобри од човечките.

Ултравиолетов вид:

Некои видови мегалилјаци имаат уште поостар вид и можат да гледаат ултравиолетова светлина — бранови должини на светлината надвор од опсегот на човечкиот вид. Тоа е способност која луѓето едноставно ја немаат!

А ехолокацијата?

Причината за митот за „слепост” е забележителниот навигациски систем кој го користи мнозинството видови лилјаци: ехолокацијата. Овој биолошки сонар им овозможува на лилјаците да создадат детална тридимензионална карта на нивната околина користејќи звук. Луѓето го виделе ова и едноставно заклучиле дека ако користат звук за навигација — мора да се слепи. Погрешна логика!

Од каде потекнува митот?

Наводно, Аристотел бил еден од првите кој алудирал на лошиот вид на лилјаците пред повеќе од 2.000 години кога напишал: „Зашто очите на лилјаците се кон сјајот на денот, така е разумот во нашата душа кон нештата кои по природа се најочигледни од сè.” Оваа метафора со векови еволуирала во буквалното верување дека лилјаците се слепи.

Исто така се верувало дека лилјаците се слепи поради нивните брзи, хаотични обрасци на летање, кои давале впечаток дека не можат да видат каде одат. Всушност токму спротивното е точно — тие летаат толку брзо и прецизно токму затоа што совршено гледаат!

Заклучок: Секој вид лилјак има вистински, функционални очи и ги користи секоја вечер за движење, лов и преживување.

Следниот пат кога некој ќе каже „слеп како лилјак” — знајте дека тоа е комплимент за одличен ноќен вид!

Извори:

— ScienceDirect — „Bats: Vision or echolocation, why not both?” (2022) — sciencedirect.com/science/article/pii/S096098222200313X

— West Texas A&M University — „Why are bats blind?” — wtamu.edu

— ScienceInsights — „Is the Saying Bats Are Blind Actually True?” — scienceinsights.org

— Optimax — „Blind as a bat: How much truth is actually in the saying?” — optimax.co.uk

#ФактИлиФикција #Лилјаци #Животни #МитовиИФакти #НаучниФакти #Природа #Ехолокација

Факт или фикција- дел 20: Алкохолот ги убива мозочните клетки?

ДЕЛУМНА ФИКЦИЈА — но вистината е уште позагрижувачка!

Ова е еден од најчесто повторуваните „факти” во врска со алкохолот. Но современата наука покажува дека вистинската слика е многу посложена — и парадоксално, поалармантна од самиот мит.

Значи алкохолот не убива мозочни клетки?

Истражувачите на Универзитетот Вашингтон во Сент Луис директно примениле алкохол на изолирани неврони во контролирани лабораториски услови и откриле дека етанолот не ги убива клетките. Значи буквалното „убивање” на неврони е мит. Но тоа не значи дека алкохолот е безопасен за мозокот.

Тогаш што навистина прави алкохолот?

Алкохолот ги оштетува дендритите — малите разгранувања на невроните кои им помагаат на мозочните клетки да комуницираат меѓусебно. Премногу алкохол ги оштетува овие конекции, отежнувајќи му на мозокот да испраќа и прима пораки. Замислете го тоа вака: клетките опстануваат, но нивните врски — кабловите меѓу нив — се оштетуваат.

Покрај тоа:

– Во една студија, луѓето кои пиеле четири пијалоци дневно имале речиси шест пати поголемо намалување на мозокот отколку непијачите, додека умерените пијачи имале три пати поголем ризик од намалување отколку непијачите.

– Премногу алкохол може да ја попречи неврогенезата — способноста на телото да создава нови мозочни клетки.

-Вернике-Корсаковиот синдром, предизвикан од недостаток на тиамин кај хронични тешки пијачи, навистина предизвикува директна смрт на невроните во мамиларните тела и таламусот — што претставува примарен исклучок од наодот дека алкохолот не убива мозочни клетки.

Добрата вест:

Истражувањата на лица со нарушување од употреба на алкохол и кортикално истенчување покажале дека делумно закрепнување на церебралниот кортекс е забележано во неделите и месеците по целосно воздржување од алкохол. Мозокот има извонредна способност за опоравување!

Зошто митот е сепак опасен?

Парадоксално, митот може да биде и премногу страшен и премногу смирувачки истовремено. Некои луѓе, кога ќе дознаат дека митот не е буквално точен, погрешно заклучуваат дека умереното пиење е безопасно. Некои понови истражувањата сугерираат дека не постои целосно безризично ниво на консумирање алкохол за здравјето на мозокот.

Заклучок: Алкохолот не ги „убива” мозочните клетки директно — но ги оштетува врските меѓу нив, го намалува волуменот на мозокот и го попречува создавањето на нови клетки. Вистинската штета е посуптилна, но подолготрајна. Мозокот може делумно да се опорави по апстиненција — но превенцијата е секогаш подобра од лекувањето!

Извори:

— Washington University in St. Louis — Ethanol neurotoxicity research

— Healthline — „Does Alcohol Kill Brain Cells?” — healthline.com/health/does-alcohol-kill-brain-cells

— The Conversation — „Monday’s Medical Myth: Alcohol Kills Brain Cells” — theconversation.com

— Amen Clinics — „Does Alcohol Kill Brain Cells?” — amenclinics.com

Факт или фикција- дел 19: Слоновите се плашат од глувци?

ФИКЦИЈА — иако митот постои буквално илјадници години!

Сликата е добро позната — огромен слон кој бега во паника од ситно глувче. Ја гледаме во цртани филмови, книги и филмови. Но дали некогаш некој навистина го тестирал ова?

Од каде потекнува митот?

Митот може да се проследи уште од 77 н.е., времето на Плиниј Постариот — кој напишал „Слонот ги мрази глувците над сите други суштества.” (ZME Science)

Бидејќи Плиниј бил еден од највлијателните научници на антиката, ова тврдење едноставно се прифатило без да се доведе во прашање. Подоцна во 1600-тите, еден ирски лекар заклучил дека слоновите се плашат дека глувците ќе им се искачат во сурлата и ќе ги задушат. (Encyclopedia.com) Оваа теорија исто така се покажала погрешна.

Што вели науката?

Набљудувањата на слоновите во дивината и во заробеништво го оспоруваат ова верување. Во зоолошките градини и светилиштата, слоновите честопати коегзистираат со мали глодари без да покажуваат никакви знаци на страв или стрес. Чуварите и истражувачите забележале дека слоновите можат дури и целосно да ги игнорираат глувците или да комуницираат со нив од љубопитност. (Kenya Wild Parks)

Истражувачот на однесување на слоновите Џош Плотник од Универзитетот Кембриџ вели: „Во дивината, сè што ненадејно поминува или се лизга покрај слонот може да го исплаши.” (Live Science) Со други зборови — слоновите, кои имаат релативно слаб вид, едноставно се плашат кога глувците брзо поминуваат покрај нив — но истото важи и за речиси секое мало животно или инсект. (Elephantsanctuary)

А MythBusters?

Во 2006 година, во епизода на MythBusters, тимот поставил глувче скриено под купче ѓубриво на патеката по која се движел слон. Откако слонот го забележал глувчето, навистина застанал и тргнал во спротивна насока. (ZME Science) Сепак, истражувачите нагласуваат дека ова е реакција на изненадување — не специфичен страв од глувци. Истото би се случило со скакулец, жаба или кој било мал предмет кој ненадејно се движи.

Од што навистина се плашат слоновите?

-Пчели — слоновите активно бегаат од пчели и го препознаваат нивното зуење. Фармерите во Африка дури користат кошници за да ги заштитат посевите!

-Оган — природен инстинктивен страв.

-Луѓе — особено ловокрадци; слоновите ги препознаваат и ги избегнуваат.

-Грмотевици и гласни звуци — предизвикуваат паника во стадото.

Заклучок: Слоновите можат да се исплашат од ненадејно движење — но не покажуваат специфичен страв од глувци. Митот потекнува од Плиниј Постариот пред речиси 2.000 години и опстојал само затоа што е премногу впечатлив и забавен за да исчезне!

Извори:

— Live Science — „Are Elephants Really Afraid of Mice?” — livescience.com/33261-elephants-afraid-of-mice

— ZME Science — „Are elephants really frightened by mice?” — zmescience.com

— MythBusters, Season 4, Episode 5 (2006), Discovery Channel

— Plotnik J., University of Cambridge — Elephant Behaviour Research

#ФактИлиФикција #Слонови #Глувци #Животни #МитовиИФакти #НаучниФакти #Природа

Факт или фикција – дел 18: Спанаќот е богат со железо поради децимална грешка?

МНОГУ ПОСЛОЖЕНО ОТКОЛКУ ШТО МИСЛИТЕ — мит врз мит врз мит!

Оваа приказна е добро позната: германски хемичар во 19 век погрешно поставил децимална точка, го направил спанаќот да изгледа 10 пати побогат со железо отколку што е; Попај го прославил — и децении наназад деца биле принудувани да јадат спанаќ. Убава приказна. Но дали е вистинита?

Слој 1 — Дали спанаќот е навистина богат со железо?

Спанаќот содржи одредено количество железо, но тоа не е лесно достапно за телото.

Причината: спанаќот е богат со оксална киселина која се врзува со железото и го спречува телото да го апсорбира. Значи дури и железото што го содржи не се искористува особено добро.

Слој 2 — Дали навистина имало децимална грешка?

Во книгата „The Half-life of Facts” е опишана популарната приказна според која се тврдело дека германскиот хемичар Ерих фон Волф во 1870 година случајно поместил децимална точка при препишување на податоците за содржината на железо во спанаќот. Грешката наводно ја зголемила вредноста 10 пати. Но британскиот истражувач д-р Мајк Сатон открил дека нема доказ дека разликите во мерењата на железото во спанаќот биле резултат на децимална грешка — поверојатно биле резултат на нееднакви техники на тестирање, бидејќи некои истражувале свеж, а други сув спанаќ.

Слој 3 — А Попај и железото?

Создателот на Попај, Е.Ц. Сегар, никогаш не го навел железото како причина зошто Попај јаде спанаќ — туку витаминот А (всушност бета каротен).

Врската со железото е сама по себе мит!

Слој 4 — Од каде тогаш потекнува приказната за децималната грешка?

Изворот на приказната е британскиот нутриционист Арнолд Бендер, кој ја споменал во своето инаугурациско предавање во 1972 година.

Оттогаш приказната се пренесувала и менувала низ децении— станувајќи класичен пример на „супермит” — мит кој иронично се користи за да се аргументира потребата од скептицизам кон митови!

Па, која е вистината на крајот?

Спанаќот содржи железо — но не е суперхрана за железо.

Веројатно имало грешки во мерењата — но не нужно класична децимална грешка

Попај јаде спанаќ за витамини — не за железо.

Самата приказна за децималната грешка е делумно измислена.

Заклучок: Ова е можеби најсложениот мит во нашата серија — приказна која е истовремено делумно точна и делумно погрешна, изградена врз слоеви на погрешно пренесување низ 150 години. Попај би бил збунет!

Извори:

— Arbesman S., „The Half-Life of Facts”, Penguin (2012)

— Sutton M., „Spinach, Iron and Popeye”, Internet Journal of Criminology (2010)

— Sutton M., „The Spinach, Popeye, Iron, Decimal Error Myth is Finally Busted”, HealthWatch Newsletter (2016)

— Hamblin T.J., „Fake”, British Medical Journal (1981) — doi.org/10.1136/bmj.283.6307.1671

#ФактИлиФикција #Спанаќ #Железо #НаучниФакти #Исхрана #МитовиИФакти

Факт или фикција – дел 17: Луѓето можат да разликуваат над 1 трилион различни мириси?

ФАКТ — и е далеку повеќе од она на кое сме навикнати да мислиме!

Долги децении научната литература тврдела дека луѓето можат да разликуваат само околу 10.000 различни мириси. Оваа бројка се повторувала во учебници, списанија и документарци — без никогаш навистина да биде тестирана. Резултатот? Непотребен инфериорен комплекс кај луѓето во споредба со животните.

Што откри науката?

Во 2014 година, истражувачите на Универзитетот Рокфелер и Институтот Хауард Хјуз спровеле прво сериозно тестирање на оваа тема. Доброволците мирисале прецизно изработени мешавини од 128 молекули на мирис — комбинации кои создаваат мириси на портокал, анасон, нане и многу други. Задачата: да ја идентификуваат различната мешавина меѓу три шишиња.

По екстраполација на резултатите, истражувачите проценуваат дека просечниот човек може да разликува повеќе од 1 трилион различни мириси — што значи дека нашите носови се далеку почувствителни отколку што мислевме.

Колку е тоа всушност?

Најслабиот мирисач во студијата можел да разликува 80 милиони уникатни мириси.

Најдобриот мирисач можел да разликува повеќе од 1.000 трилиони мириси.

Видејќи во природата постојат многу повеќе мирисни молекули отколку оние користени во експериментот, можно е бројката од 1 трилион да е и поголема.

Важна нијанса:

Способноста да се разликуваат трилион мириси кога се споредуваат парови не значи дека луѓето можат да идентификуваат трилион различни мириси по име. Разликувањето и именувањето се различни способности. Сепак, бројката е неверојатна.

А кучињата?

Иако кучињата имаат повеќе рецептори за мирис, истражувачката Лесли Вошал вели: „Многу подобри мирисачи сме отколку што мислевме” — и дека старата бројка од 10.000 им давала на луѓето непотребен инфериорен комплекс. (Live Science)

Заклучок: Вашиот нос е вистинска суперсила — само никогаш не сте му дале доволно кредит! Следниот пат кога ќе го помирисате утринското кафе, знајте дека вашиот мозок работи на невообичаено високо ниво!

Извори:

— Bushdid C. et al., „Humans Can Discriminate More than 1 Trillion Olfactory Stimuli”, Science (2014) — doi.org/10.1126/science.1249168

— Howard Hughes Medical Institute (HHMI) — http://hhmi.org/…/humans-can-distinguish-least-one…

— Rockefeller University — rockefeller.edu/news/7948

#ФактИлиФикција #Мирис #НаучниФакти #Биологија #МитовиИФакти

Факт или фикција – дел 16: Кинескиот ѕид се гледа од вселената?

ФИКЦИЈА — иако митот постои веќе над 270 години!

Ова е можеби најпознатиот „интересен факт” во светот — постојано се повторува во училишни учебници, документарци и разговори. Но астронаутите кои навистина биле во вселената имаат јасен одговор.

Зошто е физички невозможно?

Главниот ѕид од династијата Минг е долг околу 7.300 km, додека целиот систем на Големиот кинески ѕид се протега на повеќе од 21.000 km.“ Но широк е само околу 6 метри на повеќето места. Замислете: гледате влакно од коса фрлено на асфалт — од далечина едноставно е невидливо. Набљудувачот би требало да има визуелна острина илјадници пати поголема од нормалната за да го види ѕидот од Месечината.

Што велат астронаутите?

Првиот кинески астронаут Јанг Ливеј во 2003 година изјавил дека не можел да го види ѕидот од вселената. Канадскиот астронаут Крис Хедфилд исто така потврдил: „Кинескиот ѕид не е видлив од орбитата со голо око — премногу е тесен и ги следи природните контури и бои на пејсажот.”

Од каде потекнува митот?

Митот постоел долго пред Вселенската ера — уште во 1754 година англискиот научник Вилијам Стјукли напишал во приватно писмо дека „Кинескиот ѕид може да се забележи од Месечината.” Оттогаш тврдењето се пренесувало низ генерации без никаква проверка.

Но може ли да се фотографира?

Да — на 24 ноември 2004 година, американскиот астронаут Лерој Чиао успеал да го фотографира ѕидот од ниска орбита — но со дигитален фотоапарат и леќа од 180 mm. Со голо око — невозможно.

Кинеското Министерство за образование дури ги ревидирало своите основношколски учебници кои долго тврделе дека ѕидот е видлив од вселената.

Заклучок: Кинескиот ѕид е неверојатна градба — но не и видлива од вселената. Некои лажни факти се толку убави што сите сакаме да ги веруваме!

Извори:

— NASA — „The Great Wall” (2005) — nasa.gov

— López-Gil N., „Is it Really Possible to See the Great Wall of China from Space?”, Journal of Optometry (2008) — doi.org/10.3921/joptom.2008.3

— Scientific American — „Is China’s Great Wall Visible from Space?” — scientificamerican.com

— Britannica — „Can you see the Great Wall of China from space?” — britannica.com

#ФактИлиФикција #КинескиЅид #Вселена #МитовиИФакти #НаучниФакти

Факт или фикција- дел 15: Ајнштајн паднал на математика?

ФИКЦИЈА — и тоа е особено иронично, бидејќи тој бил еден од најголемите математички умови во историјата!

Оваа приказна е омилена утеха за ученици кои се борат со математика: „Дури и Ајнштајн паднал на математика — значи и јас можам да успеам!”

Убедлива порака, но целосно погрешна.

Вистината за Ајнштајн и математиката:

Нобеловата награда во 2022 година објавила фотографија од вистинското свидетелство на Ајнштајн од 1896 година, кога имал само 17 години. Швајцарскиот систем на оценување користи скала од 1 до 6, каде 6 е највисока оценка. Неговите оценки говорат сами за себе:

– Алгебра: 6 (одличен)

– Геометрија: 6 (одличен)

– Дескриптивна геометрија: 6 (одличен)

– Физика: 6 (одличен)

– Историја: 6 (одличен)

– Француски јазик: 3 (слаб)

Единствениот предмет каде имал слаби резултати бил францускиот јазик — не математиката.

Но зарем не паднал на приемен испит?

Да — во 1895 година, на само 16-годишна возраст (две години помлад од другите кандидати), Ајнштајн паднал на приемниот испит на Швајцарскиот федерален политехнички институт (ETH Цирих). Но паднал на јазичните и историските предмети — во математика и природни науки постигнал извонредни резултати. Следната година успешно се запишал и дипломирал со одлични оценки.

Самиот Ајнштајн го демантирал митот:

Кога американско девојче го прашало дали е вистина дека паднал на математика, Ајнштајн одговорил директно: „Пред да наполнам 15 години веќе го имав совладано диференцијалното и интегралното сметање.”

Од каде потекнува митот тогаш?

Најверојатно од комбинација на неколку фактори — но еден е особено логичен:

– Конверзија на оценки — германски наспроти швајцарски систем:

Во германскиот систем, скалата е целосно обратна — таму 1 е одличен, а 6 е недоволен. Во швајцарскиот систем е точно спротивното — 6 е одличен, а 1 е недоволен. Замислете германски биограф или новинар кој ги чита оценките на Ајнштајн и гледа „6″ во математика и физика. Ако ја применил германската скала, би мислел дека тоа се најлошите можни оценки! Наместо да истражи дали швајцарскиот систем функционира поинаку, погрешната интерпретација се пренела понатаму — и митот бил роден.

Во комбинација со:

– Самопомошната индустрија која обожува приказни за гении кои „не успевале” во училиште.

– Фактот дека навистина паднал на приемен испит — но на јазици, не на математика.

– Погрешното пренесување на приказните низ генерации без проверка на изворите

…добиваме еден од најироничните митови поврзани со историјата на науката — гениј за математика кој е запаметен како некој кој паднал на математика!

Заклучок: Ајнштајн не само што не паднал на математика — тој добивал највисоки оценки во секој математички предмет. Следниот пат кога ќе се утешувате со оваа приказна, побарајте подобар пример!

Извори:

— Нобеловата награда — оригинално свидетелство на Ајнштајн (1896) — nobelprize.org

— Einstein-website.de — Matura Certificate — einstein-website.de/en/matura-certificate

— Isaacson W., „Einstein: His Life and Universe”, Simon & Schuster (2007)

#ФактИлиФикција #Ајнштајн #Математика #Историја #МитовиИФакти

Факт или фикција – дел 14: Храната падната на под е безбедна ако ја подигнете за 5-10 секунди?

ФИКЦИЈА — бактериите не чекаат да ви дадат шанса!

Скоро секој го познава ова правило. Ќе испуштиме парче храна, брзо ќе го подигнеме и самоуверено ќе си речеме „важи правилото од пет секунди!” Но дали бактериите навистина почитуваат одбројување?

Што вели науката?

Истражувачот д-р Доналд Шафнер од Универзитетот Ратгерс спровел едно од најсеопфатните истражувања на оваа тема во 2016 година, објавено во реномираното списание Applied and Environmental Microbiology. Тимот тестирал различни видови храна (лубеница, леб, леб со путер и гуми за џвакање) на четири различни површини (плочки, нерѓосувачки челик, дрво и теписон) со четири различни времиња на контакт (под 1 секунда, 5 секунди, 30 секунди и 300 секунди).

Резултатите биле јасни: пренесувањето на бактерии се случува веднаш — во помалку од една секунда. Не постои безбеден временски прозорец.

Главните фактори кои влијаат на количината на пренесени бактерии се:

– Влажноста на храната — влажната храна (лубеница, сос) собира значително повеќе бактерии отколку сувата (крекери, чипс)

– Количината на бактерии на подот — поконтаминирана површина пренесува повеќе бактерии

– Времето на контакт — подолг контакт значи повеќе бактерии, но дури и мигновен контакт пренесува бактерии

– Видот на површина — теписонот пренесува помалку бактерии отколку плочки или челик

Какви бактерии можат да се пренесат?

Подовите можат да содржат:

-Салмонела — преживува на тврди површини и до 4 недели

– Е. coli — преживува со часови на подни површини

-Листерија — особено опасна, преживува дури и на ладни површини

-Норовирус — еден од главните причинители на дијареа

Зошто тогаш повеќето луѓе не се разболуваат?

Добрата вест: повеќето домашни подови содржат релативно мал број патогени бактерии. Веројатноста за разболување е мала — но не нула. Ризикот е поголем:

-Кај деца, постари лица и луѓе со ослабен имунитет

-На јавни површини (ресторани, тоалети, транспорт)

-Со влажна храна која собира повеќе бактерии

Интересен детал:

Истражувањето покажало дека теписонот е всушност ,,побезбеден” отколку плочки или нерѓосувачки челик — не затоа што е почист, туку затоа што неговата структура го отежнува преносот на бактерии на храната. Парадоксално, но точно!

Заклучок: Нема безбедно одбројување: бактериите се побрзи од вас. Дали ќе ја изедете храната падната на под е ваш избор, но знајте дека науката не ви дава дозвола!

Извори:

— Robyn C. Miranda & Donald W. Schaffner, „Longer Contact Times Increase Cross-Contamination of Enterobacter aerogenes from Surfaces to Food”, Applied and Environmental Microbiology (2016) — doi.org/10.1128/AEM.01838-16

— FDA Food Safety Guidelines — fda.gov/food/buy-store-serve-safe-food

— Centers for Disease Control and Prevention (CDC) — Food Safety — cdc.gov/foodsafety

#ФактИлиФикција #БезбедностНаХрана #МитовиИФакти #НаучниФакти #Бактерии #Хигиена

Факт или фикција – дел 13: Викинзите носеле шлемови со рогови?

ФИКЦИЈА — и еден од најголемите историски митови на сите времиња!

Замислете викинг — и речиси сигурно ќе замислите брадест воин со масивен шлем украсен со два рога. Оваа слика е толку вкоренета во популарната култура што се наоѓа насекаде — во филмови, цртани филмови, логоа на спортски тимови и туристички сувенири.

Проблемот? Ваквата претстава е речиси целосно измислена.

Што вели археологијата?

Во текот на повеќе од 150 години на скандинавска археологија, пронајдени се само два целосно зачувани шлема кои можат со сигурност да се поврзат со викиншката ера (793-1066 н.е.). Ниту еден од нив нема рогови. Најпознатиот — Шлемот од Гјермундбу, пронајден во Норвешка во 1943 година — е едноставен железен шлем со заштита за носот, без никакви украси. Практичен, функционален и без рогови.

Тогаш од каде дојде митот?

Постојат неколку извори:

-Романтичарски уметници од 19 век: Скандинавскиот уметник Густав Малстром во 1820 година насликал илустрации на викинзи со рогови на шлемовите за едно издание на нордиска митологија. Овие слики биле широко репродуцирани и ја обликувале популарната перцепција.

-Оперски костими: Германскиот дизајнер Карл Емил Дефрент создал рогати шлемови за постановката на Вагнеровата опера „Прстенот на Нибелунзите” (1876) — еден од најпопуларните оперски циклуси на 19 век. Визуелниот стил се проширил низ целата Европа.

-Медиуми и реклами: Во доцниот 19 и раниот 20 век, рогатиот викинг станал популарна маркетиншка слика која ги засилила стереотипите.

Рогови НАВИСТИНА постоеле — но не за битка:

Интересно е дека рогати шлемови навистина биле пронајдени во Скандинавија — но датираат од Бронзеното доба (900-600 п.н.е.), илјадници години пред викиншката ера. Се верува дека биле користени за церемонијални и религиозни обреди, а не за борба. Рогат шлем во вистинска битка би бил опасен и практично бескористен — непријателот лесно би можел да го фати или отргне.

Какви шлемови носеле викинзите навистина?

Вистинските викиншки шлемови биле едноставни, заоблени железни или кожни шлемови, со заштита за носот наречена „назал” и понекогаш со верижна заштита за вратот . Биле лесни и функционални за реална борба.

Заклучок: Вистинските викинзи биле жилави, практични воини — тие не би си дозволиле непотребни украси кои би ги загрозиле во битка. Рогатиот шлем е измислица на романтичарски уметници и оперски костимографи, не историска реалност!

Извори:

— Tweddle D., „The Anglian Helmet from 16-22 Coppergate”, York Archaeological Trust (1992)

— Williams G., „A Handbook of Anglo-Saxon Studies”, Wiley-Blackwell (2012)

— Museum of Cultural History, Oslo — The Gjermundbu Helmet: unimus.no

— Price N., „The Viking Way: Magic and Mind in Late Iron Age Scandinavia”, Oxbow Books (2019)

#ФактИлиФикција #Викинзи #Историја #МитовиИФакти #Археологија

Факт или фикција – дел 12: Носот никогаш не престанува да расте во текот на животот?

ФАКТ — но со важна научна нијанса!

Ова звучи невозможно, но науката го потврдува — со текот на годините носот навистина изгледа поголем. Но причината е поинтересна отколку што мислите.

Зошто се случува ова?

Постојат два главни механизми:

– Гравитација и ткиво: Носот е изграден главно од ‘рскавица — не коска. За разлика од коските, ‘рскавицата продолжува да се дели и расте во мали размери низ целиот живот. Студија објавена во списанието JAMA Facial Plastic Surgery (2014) потврдила дека носот се менува по форма и волумен со стареењето.

– Губење на колаген: Со стареењето, кожата губи колаген и еластичност, поради што ткивото почнува да попушта и да виси надолу под влијание на гравитацијата. Ова ги прави и носот и ушите да изгледаат поголеми и поистакнати.

Истото важи и за ушите!

Ушите го следат истиот принцип — изградени се од ‘рскавица и исто така изгледаат поголеми со текот на годините поради истите причини. Ова е причината зошто постарите луѓе честопати имаат поистакнати носови и уши.

Колку поголем станува носот?

Истражување на Универзитетот во Јохансбург кое следело 900 испитаници покажало дека:

– Носот се зголемува во просек за 1 mm на секои 10 години по 30-тата година.

– Врвот на носот опаѓа надолу со просечно 1-2 mm на секои 10 години.

– Промените се побрзи кај мажите отколку кај жените.

Интересен детал:

Ова е и причината зошто пластичните хирурзи при ринопластика (операција на носот) ги земаат предвид не само тековниот изглед туку и идните промени поврзани со стареењето.

Заклучок: Вашиот нос навистина расте и се менува низ целиот ваш живот — благодарение на ‘рскавицата и гравитацијата. Следниот пат кога ќе се погледнете во огледало, знајте дека вашиот нос е буквално поголем отколку пред десет години!

Извори:

— Bruintjes T.D. et al., „The aging nose: external nasal changes in 300 patients”, Rhinology (2011)

— Pastorek N.J. et al., „The aging nose”, JAMA Facial Plastic Surgery (2014) — doi.org/10.1001/jamafacial.2014.285

— Ferrario V.F. et al., „Age and sex related changes in the normal human external nose”, Journal of Anatomy (1997) — doi.org/10.1046/j.1469-7580.1997.191010033.x

#ФактИлиФикција #Нос #МитовиИФакти

Факт или фикција – дел 11: Биковите мразат црвена боја?

ФИКЦИЈА — биковите всушност воопшто не ја гледаат црвената боја!

Ова е можеби најпознатата заблуда во светот на животните. Секој што гледал корида замислува дека бикот бесно се нафрла на тореадорот токму поради црвениот плашт. Но вистината е сосема поинаква.

Како всушност гледаат биковите?

Биковите се дихромати, што значи дека имаат само два вида рецептори за боја во очите, наспроти три кај луѓето. Тие не можат да ја разликуваат црвената боја од некои, да речеме, зеленикави или кафеави нијанси. Доколку плаштот би бил целосно зелен или жолт, реакцијата на бикот би била идентична.

Тогаш зошто се нафрла бикот?

Биковите реагираат на:

– Движење. Не бојата на плаштот, туку неговото движење е она што го провоцира бикот. Во тестови со неподвижни плаштови во различни бои, биковите не покажале поголема агреасија кон неподвижни плаштови во одредена боја.

– Стресот и провокацијата. Биковите во корида се намерно изнервирани, изморени и боцкани пред влегување во арената. Тие би нападнале речиси сè што се движи.

– Присуството на луѓе. Биковите се провоцирани од самото присуство и движење на тореадорот, не од бојата на неговиот плашт.

Зошто тогаш плаштот е црвен?

Традиционалната корида користи мулета — црвен плашт — во финалниот чин од изведбата. Историчарите тврдат дека:

– Црвената боја ја крие крвта на бикот за да не се шокира публиката.

– Има симболично и естетско значење во рамките на традицијата.

– Никогаш не била избрана поради тоа што наводно ги дразни биковите.

Заклучок: Биковите не ја гледаат и не ја мразат црвената боја. Тие реагираат на движењето и провокацијата. Плаштот е за публиката, не за бикот!

Извори:

— Jacobs G.H., „Comparative Color Vision”, Academic Press (1981)

— MythBusters, Season 5, Episode 11 — „Bull in a China Shop” (2007), Discovery Channel

— Coren S., „Do Bulls Really Hate Red?”, Psychology Today (2012) — psychologytoday.com

#ФактИлиФикција #Бикови #Животни #МитовиИФакти #Корида

Факт или фикција – дел 10: Нојот ја закопува главата во песок?

ФИКЦИЈА — ноeвите никогаш не го прават ова!

Сликата е длабоко вкоренета во популарната култура — нојот ја закопува главата во песок од страв или игнорирајќи опасност. Но физички, тоа е невозможно и би било смртоносно за птицата.

Од каде потекнува митот?

Митот најверојатно потекнува од античкиот римски писател Плиниј Постариот, кој во првиот век н.е. погрешно опишал дека ноeвите ги забиваат главите и вратовите во грмушки или дупки во земјата, мислејќи дека целото тело е скриено доколку главата не се гледа. Со текот на времето оваа набљудувана навика се преувеличила во „закопување во песок.”

Што всушност прават ноeвите?

Нивното однесување кое најверојатно довело до митот:

– Грижа за јајцата — ноeвите копаат плитки гнезда во песок и периодично ги вртат јајцата со клунот, навидум „забивајќи” ја главата во земјата.

– Хранење — ноeвите често ги наведнуваат главите блиску до земјата за да јадат трева, семиња и мали камчиња, што од далечина може да изгледа како закопување.

– Прикриена позиција — кога чувствуваат опасност, ноeвите често лежат рамно на земјата со издолжен врат, обидувајќи се да изгледаат како грмушка или карпа за да се прикријат од предатори.

Што всушност прават кога се вознемирени?

Спротивно на митот, нојовите се сè друго освен пасивни кога чувствуваат опасност:

– Можат да трчаат со брзина до 70 km/h и се најбрзите двоножни животни на копно.

– Имаат смртоносен удар со нозете способен да убие предатор.

Доколку не можат да побегнат, активно се борат, а не се кријат со затворени очи.

Заклучок: Ноeвите се сè друго освен страшливи — тие се брзи, силни и способни борци. Митот за закопување во песок е само погрешна интерпретација на нивните секојдневни навики стари илјадници години.

Извори:

— Plinius Maior, „Naturalis Historia”, Book X (77 AD)

— Davies S.J.J.F., „Ratites and Tinamous”, Oxford University Press (2002)

— Snopes.com — Fact Check: „Do Ostriches Bury Their Heads in the Sand?”

#ФактИлиФикција #Нојови #Природа #Животни #МитИлиВистина

Факт или фикција – дел 9: Треба да пиете 8 чаши вода дневно?

ФИКЦИЈА — или барем, многу поголемо поедноставување отколку што мислиме.

Оваа препорака е толку вкоренета во популарната култура што речиси никој не ја доведува во прашање. Но од каде потекнува всушност?

Потеклото на митот:

Во 1945 година, американскиот Национален совет за истражување на исхраната објавил препорака дека возрасните треба да консумираат околу 2.5 литри течност дневно. Клучниот детал кој сите го игнорирале? Во истиот документ пишувало дека „поголемиот дел од оваа количина се наоѓа во храната која ја јадеме.” Некако тој втор дел целосно бил заборавен, а бројката „8 чаши” останала.

Што вели науката?

Студија на д-р Хајнц Валтин од Дартмутскиот универзитет, објавена во 2002 година во реномираното списание American Journal of Physiology, ги прегледала сите достапни научни докази и заклучила: не постои научна основа за препораката „8×8″ (8 чаши по 8 унци). Телото само регулира колку вода му е потребна — преку жедта, која е исклучително прецизен механизам.

Важни факти:

Храната содржи вода — овошје, зеленчук, супи, па дури и лебот содржи значителни количини вода која се брои.

Кафето и чајот се бројат — иако кофеинот е благ диуретик, истражувањата покажуваат дека кафето сепак придонесува кон дневниот внес на течности.

Потребите варираат — висината, тежината, физичката активност, климата и здравствената состојба се клучни фактори. Спортист на топол ден има потреба од многу повеќе вода отколку канцеларискиот работник во климатизирана просторија.

Урината е практичен и корисен индикатор — светло жолта урина значи дека сте добро хидрирани. Темна урина сигнализира дека треба да пиете повеќе.

Но внимавајте — хидрацијата е важна!

Ова не значи дека водата не е важна — апсолутно е! Дехидрацијата може да предизвика замор, главоболки и намалена концентрација. Поентата е дека не постои магичен број кој важи за сите — вашето тело ви кажува кога му треба вода.

Заклучок: Пијте вода кога сте жедни и јадете храна богата со вода. Вашето тело обично е подобар водич од која било препорака!

Извори:

— Valtin H., „Drink at least eight glasses of water a day. Really? Is there scientific evidence for 8×8?”, American Journal of Physiology (2002) — doi.org/10.1152/ajpregu.00365.2002

— Popkin B.M. et al., „Water, Hydration and Health”, Nutrition Reviews (2010) — doi.org/10.1111/j.1753-4887.2010.00304.x

— National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine — Dietary Reference Intakes for Water (2004) — nap.nationalacademies.org

#ФактИлиФикција #МитИлиВистина #ВнесНаВода #Хидратација #Здравје

Факт или фикција – дел 8: Дрвјата меѓусебно комуницираат под земја?

ФАКТ — и неверојатно е колку е вистинито ова!

Под нашите нозе, скриена од очи, постои цела мрежа на комуникација. Дрвјата се поврзани преку подземна мрежа од габи наречена микориза — често ја нарекуваат „Wood Wide Web” (Широката Дрвена Мрежа). Преку оваа мрежа дрвјата:

– Споделуваат хранливи материи — постарите, поголеми дрвја (наречени „мајки-дрвја”) испраќаат шеќери и хранливи материи до помладите, послаби садници во близина — дури и ако не се од истиот вид.

– Испраќаат сигнали за опасност — кога едно дрво е нападнато од инсекти или болест, испраќаат хемиски сигнали преку мрежата, предупредувајќи ги соседните дрвја да ги зајакнат своите одбранбени механизми.

– Делат вода — за време на суши, дрвјата можат да си препраќаат вода едни на други преку истата мрежа.

Пионер во ова истражување е канадската научничка Сузан Симард, која во 1997 година прва го документирала преносот на јаглерод меѓу дрвјата преку микоризната мрежа. Нејзините истражувања целосно го промениле начинот на кој ги гледаме шумите — не како збир од поединечни дрвја кои се натпреваруваат, туку како заедница која соработува.

Заклучок: Шумата не е само збир на дрвја — таа е жива, поврзана заедница која се грижи за своите членови. Следниот пат кога ќе прошетате низ шума, знајте дека под вашите нозе се одвива цел еден разговор!

Извори:

— Simard S.W. et al., „Net transfer of carbon between ectomycorrhizal tree species in the field”, Nature (1997) — doi.org/10.1038/42193

— Simard S., „Finding the Mother Tree” (2021), Penguin Random House

— Beiler K.J. et al., „Architecture of the wood-wide web”, New Phytologist (2010) — doi.org/10.1111/j.1469-8137.2009.03069.x

#ФактИлиФикција #Шуми #Природа #Дрвја #МитовиИФакти

Факт или фикција – дел 7: Луѓето се или „леви” или „десни” мозочни типови?

ФИКЦИЈА — и една од најраширените заблуди за човечкиот мозок.

Сигурно сте слушнале: „Јас сум личност со лев мозок — логичен и аналитичен” или „Таа е личност со десен мозок — креативна и интуитивна.” Оваа идеја е толку вкоренета во популарната култура што луѓето активно се идентификуваат со едната или со другата страна.

Но вистината е сосема поинаква.

Што вели науката?

Современите скенирања на мозокот (вклучувајќи и fMRI) јасно покажуваат дека практично сите сложени задачи ги вклучуваат двете мозочни полутопки истовремено. Музичарот кој свири ги користи и логиката и креативноста — и скенирањата покажуваат активност низ целиот мозок, не само во едната полутопка. Двете полутопки постојано комуницираат преку густ сноп нервни влакна наречен corpus callosum.

Постои мала вистина во теоријата: некои функции навистина имаат блага доминација за едната страна — на пример, јазикот е малку повеќе поврзан со левата полутопка. Но идејата дека луѓето се „типови” со доминантна страна на мозокот едноставно не е поддржана од науката.

Митот најверојатно потекнува од истражувањата на Роџер Спери од 1960-тите години, кој проучувал пациенти со пресечен corpus callosum (т.н. „split-brain” пациенти). Неговите наоди биле научно валидни и му донеле Нобелова награда — но популарните медиуми ги претерано и погрешно ги претставиле, создавајќи го митот за „лев наспроти десен мозок.”

Заклучок: Не сте ниту „лев” ниту „десен” мозочен тип — вие сте целосен мозочен тип!

Извори:

— Nielsen J.A. et al., „An Evaluation of the Left-Brain vs. Right-Brain Hypothesis with Resting State Functional Connectivity MRI”, PLOS ONE (2013) — doi.org/10.1371/journal.pone.0071275

— Corballis M.C., „Left Brain, Right Brain: Facts and Fantasies”, PLOS Biology (2014) — doi.org/10.1371/journal.pbio.1001767

#ФактИлиФикција #МитИлиЛегенда #ЛевМозок #ДесенМозок

Факт или фикција – дел 6: Наполеон Бонапарта бил низок?

ФИКЦИЈА — и веројатно една од најуспешните пропагандни кампањи во историјата.

Наполеон бил висок околу 168-170 cm — просечна или малку над просечна висина за француски маж од неговата епоха. Митот се родил од едноставна грешка при конверзија на мерни единици: неговата висина од 5 пиеди 2 пуси во францускиот систем погрешно била претворена во 5 стапки 2 инчи во британскиот систем. Правилната конверзија дава 5 стапки 7 инчи — сосема нормална висина.

Британската пропаганда го направила остатокот: карикатуристот Џејмс Гилреј го цртал Наполеон како ситна, налутена фигура. Прекарот „Ле Пети Капорал” (Малиот капетан) — всушност израз на нежност и другарство од страна на неговите војници — бил намерно погрешно толкуван како опис на физичка ситност. Дополнително, неговата елитна Царска гарда имала минимална висина од 178 cm, па покрај нив секој би изгледал низок!

А што е со „Наполеонов комплекс”?

„Наполеонов комплекс” или „синдром на малиот човек” е термин кој опишува теорија дека ниски мажи ја компензираат својата висина преку агресивно и доминантно однесување. Иронијата? Овој термин е изграден врз лажна претпоставка дека Наполеон бил низок — што значи дека е мит изграден врз мит!

Уште поинтересно — научните докази за постоење на „Наполеонов комплекс” како вистинска психолошка појава се всушност многу слаби. Современите истражувања генерално не наоѓаат силни докази дека пониските мажи се поагресивни или подоминантни од повисоките. Едноставно ги забележуваме поагресивните ниски мажи и тоа го припишуваме на нивната висина — класична потврдна пристрасност.

Заклучок: Наполеон никогаш не бил низок — само опкружен со огромни војници и уште поголема британска пропаганда. А „Наполеоновиот комплекс”? Исто така е мит.

Извори:

— Cronin V., „Napoleon Bonaparte: An Intimate Biography” (1971)

— Saphir J., „The Height of Napoleon Bonaparte”, Journal of the Royal Society of Medicine (2020) — doi.org/10.1177/0141076820924179

— Stulp G. et al., „Human height is positively related to interpersonal dominance in dyadic interactions”, PLOS ONE (2015) — doi.org/10.1371/journal.pone.0131002

#ФактИлиФикција#МитИлиЛегенда#НаполеонБонапарта

Факт или фикција – дел 5: Зевањето е заразно

ФАКТ — и науката зад тоа е неверојатно интересна!

(Можеби веќе зевате само читајќи го ова…)

Заразното зевање е добро документирано и може да ви се пренесе, не само кога гледате некој да зева, туку и кога слушате, читате или само размислувате за зевање. Токму тоа се случува со многу од вас во овој момент!

Зошто се случува?

Водечката теорија го поврзува заразното зевање со емпатијата и социјалното поврзување. Истражувањата покажуваат дека луѓето со поголема емпатија се позасегнати од заразното зевање. Системот на огледални неврони — мозочни клетки кои се активираат и кога правиме нешто и кога гледаме некој друг како го прави истото — се смета за главниот механизам.

Кој е поподложен?

• Возрасните со поголема емпатија зеваат позаразно

• Кај деца под 4 години значително помалку се пренесува зевањето — возраста кога емпатијата допрва почнува да се развива

• Кучињата зеваат заразно — но само кога нивниот сопственик зева, а не било кој!

• Шимпанзите и волците исто така покажуваат заразно зевање

Меѓу животинскиот свет:

Заразното зевање постои и кај шимпанзи, волци и лавови — но НЕ кај желки или риби. Ова е во согласност со теоријата дека заразното зевање бара одреден степен на социјална и емпатиска способност.

Заклучок: Следниот пат кога некој ќе ве натера да зевате — тоа можеби само значи дека сте исклучително емпатична личност!

Извори:

— Platek S.M. et al., „Contagious yawning: the role of self-awareness and mental state attribution”, Cognitive Brain Research (2003) — doi.org/10.1016/S0926-6410(03)00109-5

— Norscia I. & Palagi E., „Yawn Contagion and Empathy in Homo sapiens”, PLOS ONE (2011) — doi.org/10.1371/journal.pone.0028472

Факт или фикција – дел 4: Шеќерот ги прави децата хиперактивни?

ФИКЦИЈА — и еден од најтемелно оборените митови во педијатријата.

Овој мит потекнува од 1970-тите години кога истражувачот Вилијам Крук почнал јавно да тврди дека шеќерот предизвикува проблеми во однесувањето кај децата. Наскоро идејата ја прифатиле мотивациски говорници, родителски списанија и медиуми — и митот се вкоренил длабоко во популарната култура.

Логиката на родителите изгледала убедливо: деца јадат торта на роденден, потоа трчаат и лудуваат. Но науката покажува дека го игнорираме очигледното — возбудата, пренадразнетоста, присуството на другите деца и доцното легнување. Се обвинува шеќерот, а вистинските причини остануваат незабележани.

Што вели науката?

Мета-анализа од 1995 година објавена во реномираното списание ЈАМА — една од најцитираните медицински студии на оваа тема — прегледала 23 контролирани, двојно слепи студии со над 1.500 деца. Заклучокот бил недвосмислен: шеќерот нема апсолутно никакво влијание врз однесувањето или когнитивните способности — дури ни кај деца дијагностицирани со АДХД.

Во двојно слепите студии, децата добивале или шеќерни пијалоци или плацебо без шеќер. Родителите, наставниците и истражувачите кои не знаеле што пиеле децата не можеле да забележат никаква разлика во однесувањето.

Најфасцинантниот дел — моќта на очекувањето:

Во познатата студија на Хувер и Милич (1994), родителите биле информирани дека нивните синови пиеле голема доза шеќер — иако всушност пиеле плацебо без шеќер. Резултатот? Тие родители го оценувале своето дете како значително похиперактивно од родителите кои биле правилно информирани. Ова е класичен пример на потврдна пристрасност — го гледаме она што очекуваме да го видиме.

Што НАВИСТИНА ја предизвикува хиперактивноста?

• Возбуда и пренадразнетост — забави, празници, социјални настани;

• Недостаток на сон — парадоксално, уморните деца се почесто хиперактивни;

• Кофеин — често присутен во газираните пијалоци кои се служат покрај слатките;

• Вештачки бои во храна — некои студии сугерираат дека бои како Црвено 40 и Жолто 5 можат да имаат мал ефект кај одредени деца;

Шеќерот навистина е штетен — но поради сосема поинакви причини:

• Кариес и проблеми со забите;

• Дебелина и метаболички нарушувања;

• Пад на енергијата по наглото покачување на крвниот шеќер — всушност спротивното од хиперактивност!

Заклучок:

Контролирани истражувања се едногласни — шеќерот не ги прави децата хиперактивни. На следната роденденска забава, не го обвинувајте шеќерот — обвинете ја возбудата!

Извори:

— Wolraich M.L. et al., „The Effect of Sugar on Behavior or Cognition in Children”, JAMA (1995) — doi.org/10.1001/jama.1995.03530110037028

— Hoover D.W. & Milich R., „Effects of sugar ingestion expectancies on mother-child interactions”, Journal of Abnormal Child Psychology (1994) — doi.org/10.1007/BF02168088

Факт или фикција – дел 3: Користиме само 10% од мозокот?

ФИКЦИЈА — и една од најупорните научни заблуди на сите времиња.

Оваа митска идеја ја шират филмови како Lucy и Limitless, мотивациски говорници и книги за самопомош. Иако никогаш не постоел научен доказ, идејата се вкоренила длабоко во популарната култура.

Вистината? Современите скенирања на мозокот јасно покажуваат дека во текот на еден ден го користиме секој дел од мозокот — само не сите региони истовремено. Дури и додека спиеме мозокот активно работи — чисти токсини, консолидира спомени и се обновува.

Најубедлив доказ е потрошувачката на енергија: мозокот е само 2% од телесната тежина, но троши цели 20% од енергијата на телото. Еволуцијата никогаш не би одржувала толку скап орган ако 90% од него не правел апсолутно ништо.

Заклучок: Вашиот мозок не чека да биде „отклучен” — тој веќе работи на полна пареа, 24 часа на ден.

Извори: Barry Beyerstein, „Whence Cometh the Myth that We Only Use 10% of Our Brains?” (1999) — doi.org/10.1007/978-1-4615-4993-5_3; National Institute of Neurological Disorders and Stroke — ninds.nih.gov

Факт или фикција – дел 2: Во вселената стареете побавно?

ФАКТ — иако ефектот е навистина мал.

Според Ајнштајновата теорија на релативност, постојат два спротивставени ефекти: брзината го забавува времето (специјална релативност), додека послабата гравитација во орбита го забрзува (општа релативност). Кај астронаутите на Меѓународната вселенска станица, ефектот од брзината е посилен, па тие стареат малку побавно од луѓето на Земјата.

Конкретен пример: астронаутот Скот Кели поминал вкупно 520 дена во вселената. Споредено со неговиот идентичен близнак Марк, кој останал на Земјата (НАСА ги искористила за познатата „Студија на близнаци”), Скот остарел околу 5 милисекунди помалку — приближно 1/200 од секунда.

Истиот принцип го користат и GPS сателитите, чии часовници мора постојано да се прилагодуваат за разликите во времето предизвикани од гравитацијата и брзината

Заклучок: Астронаутите навистина стареат малку побавно — но станува збор за милисекунди, не години.

Извори: НАСА „Студија на близнаци” (Скот и Марк Кели) — nasa.gov/twins-study; Ајнштајнова специјална и општа теорија на релативност

Факт или фикција: дел 1- Пукањето на зглобовите предизвикува артритис?

ФИКЦИЈА.

Звукот што го слушаме не доаѓа од коски или ‘рскавица што се трошат, туку од меурчиња гас (јаглерод диоксид) кои се формираат и пукаат во течноста што ги подмачкува зглобовите. Затоа не можете веднаш повторно да го „спукате” истиот зглоб — потребни се околу 20 минути гасот повторно да се раствори.

Студија од 1998 година не пронашла разлика во стапката на артритис помеѓу луѓе кои редовно си ги пукаат прстите и оние кои не го прават тоа. А докторот Доналд Унгер дури добил и Иг Нобелова награда откако 60 години си ги пукал зглобовите само на левата рака (а не на десната) — и немал артритис на ниту едната рака!

Заклучок: Можете слободно да продолжите со таа навика — артритисот не е последица што треба да ве загрижува.

Извори: студија објавена во Journal of the American Board of Family Medicine (1998); Иг Нобелова награда за медицина, 2009.