Вовед

Парфемите се составен дел од секојдневниот живот на милиони луѓе ширум светот. Нивната употреба е толку вообичаена што ретко размислуваме за тоа што всушност нанесуваме на нашата кожа и вдишуваме секој ден. Сепак, зад пријатните мириси се кријат сложени хемиски смеси кои можат да имаат сериозни последици по здравјето – особено кај децата и младите девојки.

Кожата е најголемиот орган на човековото тело. Нејзината основна функција е да делува како заштитна бариера, но таа истовремено е и пропустлива мембрана: сè што ќе нанесеме на неа, во поголема или помала мера, може да навлезе во крвотокот.

Овој процес се нарекува трансдермална апсорпција. За разлика од храната која поминува низ дигестивниот систем и се филтрира преку црниот дроб пред да влезе во крвта, хемикалиите апсорбирани преку кожата го заобиколуваат тој филтер и може директно да стигнат до крвотокот (степенот на оваа апсорпција зависи од супстанцата, нејзината концетрација и состојбата на кожата). Токму затоа е особено загрижувачко кога производите за лична нега содржат ендокрини дисруптори (хемикалии што ги нарушуваат хормоните), канцерогени или синтетички хемикалии — тие не остануваат само на површината, туку буквално влегуваат во телото.

Кај децата и младите девојки оваа апсорпција е дури и поинтензивна, бидејќи нивната кожа е потенка, почувствителна и пропорционално поголема во однос на телесната тежина. Тоа значи дека изложеноста на хемикалии преку парфеми, лосиони и дезодоранси кај нив е поголема отколку кај возрасните — а со тоа се зголемуваат и потенцијалните  зравствени ризици.

Еден единствен парфем може да содржи помеѓу 50 и 300 хемикалии, а поголемиот дел од нив не се наведуваат на етикетите поради законска заштита на деловната тајна. Со оглед на сѐ поголемиот број научни истражувања и докази за поврзаноста на синтетичките мириси со нарушување на хормоните, рак и предвремен пубертет, потребно е да се зголеми јавната свест за оваа проблематика.

1. Општи негативни ефекти врз здравјето

Голем број истражувања укажуваат дека многу синтетички хемикалии во парфемите и козметиката се поврзани со штетни здравствени ефекти, вклучувајќи алергии, респираторни проблеми, нарушување на ендокриниот систем, репродуктивни проблеми и зголемен ризик од одредени видови рак.

Главните потенцијални негативни ефекти вклучуваат:

• Респираторни проблеми – хемикалиите во мирисите може да предизвикаат напади на астма, алергиски реакции, надразнување на грлото и кашлица.
• Реакции на кожата – директниот контакт може да предизвика контактен дерматитис, уртикарија и иритации на кожата.
• Нарушување на хормоналниот систем – фталатите и парабените се познати ендокрини дисруптори кои можат да ги нарушат хормоналните функции.
• Невролошки ефекти – главоболка, мигрена, вртоглавица и ,,brain fog” (замаглена концентрација) поврзани со испарливите органски соединенија (VOCs).
• Иритација на очите и мукозните мембрани.
• Изложеност на одредени хемикалии – како бензалдехид, ацетон и етанол при долготрајна или интензивна употреба.

2. Парфемот и предвремениот пубертет кај девојчињата

Ова е едно од најзагрижувачките подрачја на истражување. Бројот на девојчиња кои влегуваат во пубертет предвреме нагло е зголемен во последната деценија ширум светот. Предвремен пубертет кај девојчињата се дефинира како појава на знаци на пубертет пред 8-годишна возраст.

Клучни хемикалии во мирисите поврзани со предвремен пубертет

Фталати (диетил фталат – DEP) — синтетички хемикалии присутни во парфеми, лакови за нокти и пластика. Тие може да имаат естрогено дејство и да го нарушуваат хормоналниот систем, а се поврзуваат се со порано влегување во пубертет кај девојчињата.

Musk Ambrette (мускусен мирис) — мирисна молекула честа во евтини парфеми и освежувачи на воздух. Го стимулира хипоталамусот — делот од мозокот кој ги контролира хормоните — и може предвремено да го активира репродуктивниот систем. Забранет е во ЕУ и Канада, но сè уште е присутен во многу производи.

Парабени — конзерванси широко користени во козметиката и производите за лична нега. Имаат слаба естрогенска активност, односно можат да имитираат дел од делувањето на женските полови хормони што теоретски може да влијае на развојот.

Триклосан — антибактериска хемикалија присутна во одредени дезодоранси и сапуни. Поврзан е со нарушување на тироидните хормони и естрогенски ефекти врз телото во експериментални и епидемиолошки студии.

Долгорочни здравствени последици од предвремен пубертет

Предвремениот пубертет кај девојчињата носи сериозни долгорочни ризици:

• Намален раст – поради порано затворање на растечките плочи на коските.
• Зголемен ризик од рак на дојка и јајници.
• Поголема веројатност за развој на полицистични јајници (PCOS).
• Порана менопауза.
• Психосоцијални проблеми – девојчињата со предвремен пубертет почесто се соочуваат со проблеми со самопочитување и слика за телото.
• Зголемен ризик од дијабетес и кардиоваскуларни болести.

3. Парфемот и ракот

Извештајот на Breast Cancer Prevention Partners (BCPP) од јули 2025 година, насловен „Right to Know: Just How Hazardous Are Fragrances“, анализираше листа на состојки на мирисната индустрија и утврди дека вклучува 3.619 состојки – вклучувајќи хемикалии поврзани со рак, астма, репродуктивна токсичност и нарушување на ендокриниот систем – при што поголемиот дел немаат обврска за задолжително наведување на етикетите на производите.

Главни канцерогени во парфемите

Бензофенон и бета-мирцен

Бета-мирценот, познат канцероген, е пронајден во 19 од 25 тестирани производи за лична нега. Бензофенонот, исто така карциноген, е пронајден во повеќе производи.

Формалдехид

Авторитетните извори за хемиски опасности го класифицираат формалдехидот како познат хуман карциноген. Забранет е во козметика во Јапонија и Шведска, но останува достапен во други делови на светот.

Ацеталдехид

Ацеталдехидот е наведен како канцероген според калифорниската Proposition 65 и е класифициран како потенцијален карциноген кај луѓето од страна на Меѓународната агенција за истражување на рак (IARC).

Метилеугенол

Класифициран е како потенцијален канцероген од страна на Prop 65, US NTP и IARC, и е покажано дека предизвикува тумори кај лабораториски животни.

Парабени и фталати

Прегледот од 2025 година потврди дека парабените, заедно со фталатите, имаат капацитет да стимулираат пролиферација на клетки во ткивата осетливи на естроген, директно зголемувајќи го ризикот за хормонално зависни ракови.

Поврзаноста со ракот на дојка

Студија објавена во 2024 година анализирала десет комерцијално достапни парфеми од познати брендови и утврдила дека сите десет значително ја инхибираат активноста на ароматазата – ензимот одговорен за биосинтеза на естроген. Нарушувањето на метаболизмот на естроген е добро воспоставена патека кон развој на рак на дојка.

4. Најбезбедни парфеми

Важно е да се напомене дека во САД не постои законски обврзувачка дефиниција за „природен“, „чист“ или „нетоксичен“ парфем. FDA не бара претходно одобрување за козметиката, вклучувајќи ги и парфемите. Затоа, потрошувачите треба самостојно да ги проверуваат брендовите.

При изборот на парфем, барајте:

• Целосно откривање на состојките (не само „fragrance“ или „parfum“)
• EWG Verified сертификат
• Формули без фталати, парабени, бензофенон, синтетички мускуси и формалдехид
• Органски шеќерен алкохол или фракционирано кокосовo масло како основа

Постојат неколку брендови кои се издвојуваат по транспарентноста и безбедноста на своите производи. Заедничко за нив е целосното откривање на состојките, употребата на органски и ботанички извори, и отсуството на штетни хемикалии како фталати, парабени, петрохемикалии, синтетички мускуси и канцерогени состојки. Некои од нив работат со независни организации за верификација на безбедноста, додека други користат исклучиво природни есенцијални масла, смоли и растителни екстракти како единствени носители на мирисот.

5. Природни алтернативи на парфем

Есенцијални масла со носечко масло (најбезбедна опција)

Наједноставната и најбезбедната опција е да додадете неколку капки есенцијални масла во носечко масло (јојобино, арганово, слатко бадемово или фракционирано кокосово масло) и да го нанесувате директно на кожата. Разредувањето е задолжително – никогаш не нанесувајте неразредени есенцијални масла. Препорачана концентрација: 2–3% за возрасни (околу 12 капки на една лажица масло); 1% за деца.

Популарни комбинации:

• Лаванда + кедрово дрво + тамјан (земјаст, смирувачки)
• Лимон + лаванда + рузмарин (свеж, подигнувачки)
• Роза + ванила + сандалово дрво (цветен, топол)
• Јасмин + иланг-иланг + мандарина (тропски, женствен)

Цврсти парфеми

Можете самостојно да подготвите цврсти парфеми со мешање на есенцијални масла, јојобино масло и растителен восок (или пчелин восок). Цврстите парфеми имаат ниско испарување, што значи помало вдишување на честички во споредба со спреј-парфемите.

Хидросоли (цветни води)

Хидросолите се нуспроизвод на дестилација на есенцијални масла – розова вода, лаванда вода и вода од портокалов цвет се популарни примери. Тие имаат многу суптилен природен мирис, се без алкохол и се безбедни дури и за деца. Се прскаат директно на кожата или косата.

Ролер-парфеми со масло

Ролер парфемите се компактни, наменети за директна примена на кожата и обезбедуваат контролиран мирис со минимален отпад. Честопати се правени со масла богати со хранливи материи и ботанички екстракти и се идеални за осетлива кожа.

Телесни мисти

Телесните мисти направени со природни мирисни смеси се лесни, погодни за осетлива кожа и имаат многу пониска концентрација на хемикалии отколку традиционалните парфеми.

Ароматични масла и путери за тело

Нанесувањето природно ароматични путери за тело (шеа путер со капка ванила или роза) дава суптилен, долготраен мирис со дополнителни придобивки за кожата и без синтетички хемикалии.

6. Заклучок

Доказите јасно укажуваат дека хемикалиите во конвенционалните парфеми може да претставуваат реален здравствен ризик, особено за децата и младите девојки. Кумулативната изложеност преку повеќе производи секојдневно – шампон, дезодорант, лосион и парфем – може да предизвика хормонски нарушувања, предвремен пубертет и зголемен ризик од одредени видови рак со текот на времето.

Наједноставните чекори за намалување на ризикот се: избирање производи со целосно откривање на состојките, избегнување на евтини и фалсификувани парфеми, минимизирање на употребата кај деца и девојчиња, и разгледување на природни алтернативи базирани на есенцијални масла.

Регулаторните рамки, особено во САД, остануваат незадоволителни. Потребна е поголема транспарентност во наведувањето на состојките и построги стандарди за безбедност со цел заштита на јавното здравје.

Извори

1. Harley, K.G. et al. (2019). Association of phthalates, parabens and phenols found in personal care products with pubertal timing in girls and boys. Human Reproduction. https://doi.org/10.1093/humrep/dey337

2. Shaw, N. et al. (2024). Identification of Environmental Compounds That May Trigger Early Female Puberty by Activating the Human GnRHR and KISS1R. Endocrinology. National Institutes of Health (NIH) / Northwestern University.

3. Breast Cancer Prevention Partners (BCPP). (2025). Right to Know: Just How Hazardous Are Fragrances? https://www.bcpp.org/wp-content/uploads/2025/07/bcpp-ifra-fragrance-report-final-2025.pdf

4. Thomas, L. (2022). Chemicals in Cosmetics, Soaps, Perfume, and Early Puberty. News-Medical. https://www.news-medical.net/health/Chemicals-in-Cosmetics-Soaps-and-Perfume-and-Early-Puberty.aspx

5. Environmental Working Group (EWG). (2024). New study suggests environmental chemicals can trigger early puberty in girls. https://www.ewg.org/news-insights/news/2024/09/new-study-suggests-environmental-chemicals-can-trigger-early-puberty

6. National Institutes of Health (NIH). (2026). Certain chemicals may trigger early puberty in girls. https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/certain-chemicals-may-trigger-early-puberty-girls

7. Endocrine Society. (2024). Girls may start puberty early due to chemical exposure. https://www.endocrine.org/news-and-advocacy/news-room/2024/girls-may-start-puberty-early-due-to-chemical-exposure

8. ScienceAlert. (2024). Fragrance in Care Products Could Be Triggering Early Puberty in Girls. https://www.sciencealert.com/fragrance-in-care-products-could-be-triggering-early-puberty-in-girls

9. PMC / Frontiers in Toxicology. (2025). The impact of perfumes and cosmetic products on human health: a narrative review. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12425936/

10. Breast Cancer Prevention Partners (BCPP). (2024). Fragrance – Health Resource. https://www.bcpp.org/resource/fragrance/

11. Safe Cosmetics. (2022). Fragrance – Chemicals to Avoid. https://www.safecosmetics.org/chemicals/fragrance/

12. Maine Farmhouse Brands. (2025). Chemicals and Early Puberty in Young Girls: What Parents Should Know. https://www.mainefarmhousebrands.com/blogs/skincare-science/why-you-should-avoid-fragrance-as-an-ingredient

13. Wolff, M.S. et al. (2014). Phthalate exposure and pubertal development in a longitudinal study of US girls. Human Reproduction. https://doi.org/10.1093/humrep/deu081

14. Organically Becca. (2025). Non-Toxic Perfume Guide. https://organicallybecca.com/nontoxic-perfume/

15. Sustainably Chic. (2026). 10 Non-Toxic Perfume Brands for Sustainable Scents. https://sustainably-chic.com/blog/non-toxic-perfumes-sustainable-fragrances-cologns/

16. Lavanila. (2025). Natural Alternatives To Perfume for a Healthier Lifestyle. https://www.lavanila.com/blogs/blog/natural-alternatives-to-perfume

17. The Swaddle. Your Perfume Might Be Behind the Global Trend of Early Puberty. https://www.theswaddle.com/your-perfume-might-be-behind-the-global-trend-of-early-puberty