На 16 јули 1054 година, во саботно попладне, додека во катедралата Света Софија во Константинопол се подготвувала литургија, кардинал Хумберт — папски легат на Лав IX — влегол во катедралата и се упатил кон главниот олтар. Таму положил була со која цариградскиот патријарх Михаил Керуларије, енергичен и влијателен водач кој настојувал да ја зачува независноста на Константинопол од претензиите на Рим, бил прогласен за екскомунициран. Потоа, според хрониките, ја истресол правта од своите нозе како симболичен гест на целосно раскинување и го напуштил градот. Неколку дена подоцна, патријархот свикал синод и со истата мерка ги екскомуницирал Хумберт и папската делегација. Оваа размена на екскомуникации денес традиционално се смета за симболичниот почеток на Големата шизма — постепениот процес што довел до трајното разделување на христијанската црква на западна (Римокатоличката црква) и источна (Православната црква) гранка.
Важно е да се нагласи дека булата од 1054 година не била формална екскомуникација на целата Источна црква, туку била насочена кон патријархот Михаил Керуларије и неговите соработници.
Дополнителна историска иронија е што папата Лав IX, чие име стоело зад мисијата на легатите, починал неколку месеци пред самата размена на екскомуникациите, што подоцна покренало прашања дали папските легати сè уште имале целосно овластување да дејствуваат во негово име.
Местото на настанот не било случајно избрано: Света Софија тогаш била еден од најголемите и најважните храмови на христијанскиот Исток, симбол на моќта и духовниот престиж на Византија.
Подлабоки причини зад расколот
Настанот од 16 јули не бил изолиран инцидент, туку кулминација на децении, па дури и векови наназад, на наталожени теолошки, културни и политички несогласувања меѓу Рим и Константинопол. Меѓу клучните спорни прашања биле:
Filioque-спорот — Дел од Западната црква постепено ја внел формулата „и од Синот“ (filioque) во Никејско-цариградскиот симбол на верата, тврдејќи дека Светиот Дух произлегува и од Отецот и од Синот. Источната црква останала верна на изворната формулација, сметајќи дека Отецот е единствениот извор на Светиот Дух, и остро протестирала против еднострана измена на догматскиот текст на верата без консултација.
Прашањето на папскиот примат — Римскиот папа тврдел дека има врховна власт над сите христијани, додека источните патријарси инсистирале на соборен, рамноправен модел на црковно раководство меѓу петте древни патријаршии.
Литургиски и културни разлики — вклучувајќи го и спорот околу употребата на бесквасен леб, но и јазичните разлики (латински наспроти грчки) и различните пости и обреди.
Улогата на Охридската архиепископија
Еден од позначајните црковни автори што придонеле кон заострувањето на полемиката бил охридскиот архиепископ Лав (Леон Охридски), кој ја водел Охридската архиепископија од 1037 до 1056 година. Во 1053 година, тој испратил писмо до епископот Јован од Трани во Јужна Италија, наменето за папата и западното свештенство. Во писмото, архиепископ Лав ги критикувал одредени западни литургиски практики, меѓу кои најмногу употребата на бесквасен леб при причестувањето. Дел од историчарите го посочуваат ова писмо како еден од поттикнувачите на подоцнежната размена на остри пораки меѓу Рим и Константинопол. Иако Охридската архиепископија не била главен центар на спорот меѓу Рим и Константинопол, писмото на Лав придонело кон заострувањето на полемиката околу литургиските разлики.
Охридската архиепископија во тој период веќе била значаен духовен и книжевен центар, наследник на делото на Свети Климент и Свети Наум Охридски од крајот на IX и почетокот на X век. Токму оваа традиција подоцна ќе биде повикана како историска основа на автокефалноста на денешната Македонска православна црква – Охридска архиепископија.
Што се случило потоа
Интересно е дека современите историчари денес нагласуваат нешто што често се заборава — настанот од 1054 година воопшто не бил перципиран како трајна поделба во моментот кога се случил. Хрониките од тоа време не го претставуваат настанот како веднаш неповратен раскол, а контактите и соработката меѓу Исток и Запад продолжиле уште со децении. За многу историчари, еден од најдлабоките и најболни моменти во продлабочувањето на расколот дошол во 1204 година, кога крстоносци од Четвртиот крстоносен поход го ограбиле и оскверниле самиот Константинопол, вклучувајќи ја и катедралата Света Софија — настан кој оставил многу подлабока и потрајна поделба меѓу двете цркви отколку размената на були од 1054 година.
Дури во 1965 година, папата Павле VI и цариградскиот патријарх Атинагора I заеднички ги укинале меѓусебните екскомуникации од 1054 година — гест на симболично помирување, иако вистинското обединување на црквите до денес не е постигнато.
Денес Римокатоличката и Православната црква сè уште се одделени во догматските прашања, но од втората половина на XX век започна период на дијалог и постепено приближување.
Фотографија: Света Софија во Истанбул, Arild Vågen, CC BY-SA 3.0, преку Wikimedia Commons
Извори:
Wikipedia — “Leo of Ohrid”
Wikipedia — “East–West Schism”
Christian History Institute — “1054: The East-West Schism”
Britannica — “Michael Cerularius”
History Skills — “The East–West Schism of 1054: Causes and Consequences”
