Дали некогаш сте слушнале песна која при првото слушање не ви оставила никаков впечаток, а по неколку дена сте се фатиле себеси како ја пеете? Или сте запознале некого кој на почетокот ви бил сосема неинтересен, но со текот на времето, бидејќи често сте го среќавале, сте почнале да го доживувате попозитивно?
Ова не мора да биде случајност. Еден од психолошките феномени што може да помогне во објаснувањето на ваквите ситуации е познат како ефект на едноставно изложување (Mere Exposure Effect).
Терминот се поврзува со американскиот психолог Роберт Зајонц (Robert Zajonc), кој во серија истражувања покажал дека повтореното изложување на одреден стимул може да доведе до зголемување на позитивниот став кон него. Едноставно кажано, кога нешто често го среќаваме, тоа станува познато, а познатоста може да влијае врз тоа како го проценуваме.
Тоа може да се однесува на најразлични нешта – луѓе, музика, фотографии, зборови, предмети, места, брендови, па дури и одредени идеи.
Замислете дека првпат слушате некоја песна. Можеби не ви се допаѓа, можеби дури и ве нервира. Но доколку ја слушате повеќе пати, постепено го препознавате ритамот, мелодијата и текстот. По одредено време песната ви станува позната и можеби почнувате да ја доживувате попозитивно.
Сличен механизам може да се појави и кај луѓето. Лице кое често го гледаме на работа, на факултет, во маалото или во некоја друга средина постепено ни станува познато, иако можеби никогаш не сме разговарале со него. Самата познатост може да придонесе да имаме попозитивна реакција кон тоа лице.
Токму поради ова, ефектот на едноставно изложување има значење и во маркетингот. Компаниите често не се обидуваат веднаш да нè убедат дека нивниот производ е најдобар. Наместо тоа, нивното име, лого или порака се појавуваат повторно и повторно. Кога подоцна ќе го видиме производот, тој веќе не ни е непознат. Иако познатоста сама по себе не докажува дека производот е квалитетен, може да влијае врз нашата перцепција.
Интересно е што овој феномен не се однесува само на позитивни избори. Познатоста понекогаш може да создаде чувство дека нешто е нормално само затоа што долго време сме изложени на него.
На пример, човек може да се навикне на одреден начин на комуникација, на постојан стрес, на негативна средина или на нездрав однос. Со текот на времето, она што во почетокот било непријатно може да стане познато. А она што е познато понекогаш погрешно го доживуваме како безбедно или нормално.
Затоа е важно да се направи разлика меѓу познатост и квалитет. Тоа што нешто често го гледаме, слушаме или доживуваме не значи дека е добро, точно или корисно за нас.
Ефектот на едноставно изложување е интересен и кога станува збор за нашите ставови и мислења. Ако некоја порака постојано ја слушаме, таа може да ни стане многу позната. Но познатоста не е исто што и вистинитост. Токму затоа критичкото размислување е важно: нешто не станува точно само затоа што сме го слушнале многу пати.
Од друга страна, феноменот може да објасни и зошто понекогаш ни е тешко да прифатиме промена. Новата работа, новата средина, новите луѓе или новиот начин на размислување на почетокот може да ни создаваат непријатност едноставно затоа што се непознати. Со повторено искуство, дел од таа непознатост може да исчезне.
Ова е една од причините зошто првиот впечаток не секогаш е конечен. Нешто што првично не ни се допаднало може со текот на времето да стане пријатно, а нешто што ни било привлечно на почетокот може подоцна да го гледаме поинаку.
Нашите преференции, значи, не се секогаш резултат само на рационална проценка. На нив можат да влијаат искуството, контекстот, повторувањето и степенот на познатост.
Следниот пат кога ќе забележите дека нешто одеднаш ви станало симпатично, можеби вреди да се запрашате: Дали навистина ми се допаѓа поради неговите карактеристики, или можеби едноставно сум се навикнал на него?
Психологијата покажува дека нашите проценки не се создаваат секогаш толку свесно и рационално колку што мислиме. Понекогаш нешто прво станува познато, а дури потоа почнуваме да го доживуваме како блиско и пријатно.
