Бурхус Фредерик Скинер (Burrhus Frederic Skinner, 1904–1990) бил американски психолог, бихевиорист, истражувач и еден од највлијателните психолози на 20 век. Тој оставил длабока трага во развојот на психологијата преку своите истражувања за учењето и однесувањето. Скинер верувал дека за да го разбереме човековото однесување, треба да се фокусираме на она што може да се набљудува и мери, односно на самото однесување и на условите што го поттикнуваат или го намалуваат.
Неговата теорија за оперантно условување претставува еден од темелите на современата психологија на учењето. Според оваа теорија, голем дел од нашето однесување не е случајно, туку се развива и одржува преку последиците што следуваат по него. Ако некое однесување е проследено со позитивни последици, веројатноста тоа да се повтори е поголема. Доколку е проследено со непријатни последици, веројатноста за негово повторување се намалува.
Оперантното условување се разликува од класичното условување на Иван Павлов. Додека класичното условување се однесува на автоматски и рефлексни реакции, оперантното условување се однесува на активни и доброволни однесувања. Со други зборови, човекот или животното не е пасивен примател на стимули, туку активно дејствува врз средината и учи од последиците на своите постапки.
Скинер издвоил четири основни механизми преку кои последиците влијаат врз однесувањето: позитивно поткрепување, негативно поткрепување, позитивна казна и негативна казна.
Позитивното поткрепување се случува кога по одредено однесување се додава нешто пријатно или посакувано, со што се зголемува веројатноста тоа однесување повторно да се појави. На пример, ученик кој добива пофалба од наставникот за добро завршена задача може да биде дополнително мотивиран и во иднина да вложува повеќе труд. Слично, вработен кој добива признание или награда за успешно извршена работа има поголема веројатност да продолжи да работи одговорно и посветено. Позитивното поткрепување е еден од најмоќните инструменти за развој и одржување на посакувани облици на однесување.
Негативното поткрепување често се меша со казната, но тие не се исто. Кај негативното поткрепување се отстранува нешто непријатно со цел да се зголеми одредено однесување. На пример, кога ќе го ставиме сигурносниот појас во автомобилот, престанува звучниот сигнал што нè предупредува. Отстранувањето на непријатниот звук го поттикнува однесувањето на врзување на појасот. Иако зборот „негативно“ звучи непријатно, во овој случај тој означува отстранување на стимул, а не нешто штетно.
Позитивната казна подразбира додавање непријатна последица по одредено однесување со цел тоа да се намали. На пример, ученик кој постојано го нарушува редот во училницата може да добие дополнителна задача или опомена. Целта не е нанесување штета, туку намалување на несоодветното однесување. Сепак, современите психолошки истражувања покажуваат дека казната често има ограничени ефекти ако не е придружена со учење на алтернативно и посакувано однесување.
Негативната казна се однесува на одземање нешто пријатно или вредно поради несоодветно однесување. На пример, родител може привремено да го ограничи користењето на мобилен телефон или интернет доколку детето не ги исполнува своите обврски. Со одземањето на привилегијата се настојува да се намали веројатноста за повторување на несаканото однесување.
За да ги испита овие принципи, Скинер развил посебен истражувачки апарат познат како „Скинерова кутија“. Во оваа контролирана средина стаорци или гулаби учеле да притискаат рачка или копче за да добијат храна или да избегнат непријатен стимул. Преку овие експерименти Скинер покажал дека однесувањето може систематски да се обликува преку внимателно организирани последици.
Еден од најзначајните придонеси на Скинер е концептот на обликување на однесувањето (shaping). Многу сложени однесувања не можат да се научат одеднаш. Затоа, процесот на учење се одвива преку наградување на постепени чекори што водат кон крајната цел. На пример, ако сакаме дете да развие навика за самостојно учење, нема да очекуваме веднаш да учи еден час без прекин. Наместо тоа, ќе ги поттикнуваме и наградуваме помалите чекори: седнување на работната маса, концентрирано учење десет минути, самостојно решавање задачи и слично. Со текот на времето овие мали чекори се надградуваат во стабилна навика.
Скинер посветил значително внимание и на распоредите на поткрепување, односно на прашањето кога и колку често треба да се дава награда. Тој открил дека однесувањето не зависи само од наградата, туку и од начинот на кој таа се распределува. Одредени облици на поткрепување создаваат однесувања што се поотпорни и потрајни од други. Ова сознание има широка примена во образованието, работната средина, спортот и секојдневниот живот.
Принципите на оперантното условување денес се применуваат во бројни области. Во образованието тие помагаат за поттикнување на мотивацијата, дисциплината и активното учество на учениците. Во родителството придонесуваат за развој на здрави навики и одговорност кај децата. Во организациската психологија се користат за зголемување на работната ефикасност и задоволството на вработените. Во клиничката психологија и психотерапијата одредени бихевиорални техники се темелат токму на принципите на поткрепување и модификација на однесувањето.
Сепак, оперантното условување не е без критики. Некои психолози сметаат дека човековото однесување не може целосно да се објасни преку надворешни последици, бидејќи важна улога имаат и мислите, емоциите, вредностите и личното доживување на светот. Особено хуманистичките и егзистенцијалните пристапи нагласуваат дека човекот не е само производ на средината, туку суштество кое активно бара смисла, носи слободни одлуки и презема одговорност за сопствениот живот.
И покрај овие критики, придонесот на Скинер останува огромен. Неговите истражувања помогнале подобро да се разбере како се формираат навиките, како се одржуваат одредени облици на однесување и како може да се поттикнат позитивни промени кај поединците и групите. Денес, повеќе од половина век по неговите најзначајни трудови, принципите на оперантното условување сè уште се дел од психолошката наука и секојдневната практика.
Разбирањето на оперантното условување не е важно само за психолозите и научниците. Тоа ни овозможува подобро да ги разбереме сопствените навики, мотивацијата зад нашите постапки и влијанието што средината го има врз нашите избори. Во исто време, нè потсетува дека секоја награда, секоја последица и секоја реакција од околината може да стане дел од процесот преку кој се обликува човековото однесување.
