Од почетокот: независноста и (не)почетокот на редот
Република Македонија прогласи независност на 8 септември 1991 година — мирен распад во рамки на Југославија и надеж дека ќе започне изградба на современа, правна, прва независна држава на Македонците и сите народи кои живеат во неа. Но, и после три децении се чини дека Македонија ( сега веќе Северна, за тоа малку подоцна ) има сериозни структурни мани: слабо владеење на правото, заплеткани етнички односи и државен капацитет под притисок од клиентелизам, корупција и криминал.
Етничките односи и недостатокот на длабока внатрешна интеграција
Охридскиот рамковен договор ( 13 август 2001 ) ја “реши” непосредната воена криза и воведе важни права за етничките Албанци, но не ги реши сите структурни проблеми. Договорот донесе формални права, но прашањата за симболите, вработувања, јазици и реална интеграција останаа извор на периодични тензии и политички трговски манипулации. Овие тензии понекогаш беа искористувани за поени во внатрешната политика, што ја попречи граѓанската кохезија и стабилноста.
Надворешните бариери: име, геополитика и евроатлантски задоцнувања
Долги години Македонија беше блокирана на европската и евроатлантска патека поради спорот со Грција околу името. Преспанскиот договор ( потпишан 17 јуни 2018 ) и последователните уставни промени ја отворија вратата за НАТО и создадоа шанса за ЕУ интеграција — но процесот не беше мирен: референдумот од 30 септември 2018 не достигна потребен излез, а политичките поделби околу договорот ги продлабочија внатрешните конфликти. И покрај членството во НАТО и почетокот на преговорите со ЕУ ( официјално почеток на преговорите: 19 јули 2022 ), патот кон ЕУ останува кршлив и зависен од соседски и геополитички услови, сега со нови барања од страна на Бугарија и меѓународни условувања поврзани пред се со бугарското малцинство во Македонија или меѓу народот познати како “македонци со бугарски пасоши”.
Политичко заробување – „бомбите“ и деградацијата на институциите
Клучниот пресврт дојде со откривањето на масовното незаконско прислушкување и цврстите индикации за злоупотреби во државата — т.н. „бомби“ ( 2015 година ) кои расветлија систем во кој партиите и поединци ја користеле државата за сопствени интереси: незаконско прислушкување на илјадници граѓани, манипулации со јавни набавки, вмешаност во судството и образовниот систем. Овој скандал ја еродира довербата во институциите и предизвика масовни протести и политичка криза ( 2015 – 2017 ), што на крај резултираше со “соборување на режимот” на партијата ВМРО-ДПМНЕ од власт и Никола Груевски како премиер на државата ( 2006 – 2016 година ) и негово евентуално бегство од одговорност. Сеуште не се вратил во Македонија ниту пак барањата за негова есктрадиција се прифатени од страна на Унгарија.
Лидерски кризи, корупциски афери и бегства
Политичката нестабилност се повтори во различни форми: ера на авторитарни практики и корупциски афери поврзани со лидери и бизнис-елити. Најсилниот симбол беше случајот со поранешниот премиер Никола Груевски — осуден за корупција и, по краток период, избега во Унгарија во 2018 година каде побара азил. Уште неколку афери (на пр. истрагите околу бизнисменот Орце Камчев и аферата „Boki 13“ со парични средства во луксузна торба) ги обележаа јавните дебати и покажаа како партиската поврзаност на елементи од правосудството го попречува искоренувањето на корупцијата.
Економија: раст, но со изразени слабости и брутална нееднаквост
Македонската економија покажа повремени периоди на раст, но подлабоките проблеми остануваат: приливот на странски инвестиции е ограничен, јавниот долг и дефицитите варираат, платите и пензиите остануваат ниски според европски стандарди, а невработеноста, особено меѓу младите, и дава силен мотив за иселување. Меѓународни извештаи ( ММФ, Светска банка, ЕУ ) нотираат потреба од реформи во даночниот систем, правосудството и владеењето на правото за да се зголеми конкурентноста и квалитетот на економскиот раст.
Социјални последици: иселување, здравство и сиромаштија
Една од најболните последици од политичката и економска неусогласеност е масовната емиграција на квалификувани кадри — „brain drain“ — особено во здравството и образованието. Деновиве излезе официјална статистика од Министерството за здравство дека фалат најмалку 2.500 лекари и 10.000 медицински сестри во здравствените установи во државата. Ако врз овие податоци ги додадеме и моменталните скандали што го тресат здравствениот систем како случајот со “Онкологија” и тврдењата на Д-р Сашко Кедев ( кои се покажаа точни ) дека во приватните клиники во државата се прават непотребни операции само за да се влечат пари од ФЗОМ, тогаш не е воопшто чудно што системот за здравство е нефункционален, корумпиран и длабоко партизиран. Оттука не е воопшто чудно што иселувањето на медицинскиот персонал и недостигот од финансиски капацитети ја влошија пристапноста и квалитетот. Резултатот е стари, ранливи групи на граѓани и нивните семејства со ниски приходи кои се соочуваат со сериозна социјална несигурност, немање доверба и иселување на младите медицински капацитети надвор од државата.
Правосудството и имплементацијата на реформите: полемика и бавност
Реформите на правосудството се темел на сите други реформи — без непристрасно судство, без слободно обвинителство и без функционално противтежење на извршната власт, борбата против корупцијата ќе остане избледена. Иако беа направени неколку позитивни чекори (вклучувајќи и меѓународни притисоци и специјални истраги), нивната имплементација е често селективна, политички условена и недоволно транспарентна.
Каде е излезот? (Кратки клучни забелешки)
- Владеење на правото: потребна е системска, непристрасна и трајна реформа на судството и обвинителството — со гаранции за заштита од партиско влијание.
- Економски структурни реформи: реформа на јавни набавки, борба против сивата економија, подобрување на инвестиционата клима и поддршка за млади претприемачи.
- Социјална политика и задржување кадри: конкретни мерки за здравство, образование, плати и услови што ќе го намалат иселувањето.
- Договори и надворешна политика: да се користи секој меѓународен договор за да се зајакне домашната демократска практика.
Политичка селективна правда
Стана пракса со секоја промена на власта во Република “Северна” Македонија да се откриваат криминалите на претходната власт, но и после поминати децении изгледа дека политичките елити во државата никако да ја научат лекцијата и покрај сите тврдења дека ќе бидат поинакви од нивните претходници. Всушност, сосема спротивното е вистина, па после нивната смена се чини дека на површина излегуваат уште поголеми скандали. Така сега излегуваат на површина политичките притисоци и селективна правда во кои СДСМ ги користела институциите ( суд, обвинителство ) за да ги напаѓа политичките противници, но и да ги штити свои соработници — селективно. Тоа вклучува и обвинувања дека судските постапки не се изедначени: некои случаи брзо одат до осуда, други стојат или застаруваат.
Проблемот со загадениот воздух во Македонија
Еден од најдолготрајните и најопасни проблеми за јавното здравје во Македонија е екстремното загадување на воздухот, кое со години ја вбројува државата меѓу најзагадените региони во Европа, а и во светот. Овој проблем не е само еколошки — тој е политички, економски и институционален симптом на држава во распад кој трае повеќе од три децении. Причините? Добро познати, но игнорирани. Дотраена индустрија – металуршки комбинати, цементарници, топилници без модерни филтри. Стар возен парк – Македонија е една од државите со најстар просек на автомобили во Европа ( над 20 години ). Домашно греење на дрва и неквалитетни печки – огромен извор на PM честички. Корупцијата и локалните шерифи – атмосфера на недопреливи бизнисмени блиски до политичките партии. Неспособност на институциите – инспекторите често немаат опрема, капацитет или политичка поддршка да санкционираат прекршители. Било кој да е на власт — СДСМ, ВМРО-ДПМНЕ или коалиционите партнери — проблемот со загадувањето никогаш не бил третиран како државна криза.
Се повторуваат истите празни ветувања:
„Набавка на филтри“ – не се реализира.
„Гасификација“ – недовршена и бавна.
„Субвенции за инвертер клими“ – недоволни.
„Зелени појаси“ – само на хартија.
Ниту една влада не презела конзистентен, долгогодишен и научно заснован план за намалување на емисиите на штетни гасови и честички и покрај тоа што СЗО проценува дека Македонија губи стотици милиони евра годишно од боледувања, намалена продуктивност и превремена смртност. Дека загадениот воздух е директно поврзан со растечка бројка на болести на дишните патишта, зголемена смртност од кардиоваскуларни заболувања, астма кај деца, карцином на белите дробови.
Зошто три децении нема решение?
Еден збор: корупција
Ниту една власт не сака да се судри со индустријалците, локалните енергетски монополи, увозниците на стари коли или изборните гласачки бази зависни од дрва за греење. Тоа значи дека загадувањето не е случајност — тоа е директна последица на политички компромиси, неказнивост и криминални интереси.
Симптом на системски ( криминален ) проблем
И секако после сите овие примери што всушност не чини во државата, доаѓаме до ( да се надеваме дека нема да се повтори ) кулминативниот настан кој ги одбележува овие 33 години независна, нефункционална, криминална, корумпирана и длабоко поделена држава – пожарот во дискотеката „Пулс“ во Кочани.
Ова е една шокантна трагедија, но и пример за проблемите со кои се соочува “Северна” Македонија и кои всушност ми ја дадоа инспирацијата да ја напишам оваа колумна: институционална небрежност, корупција, нереформиран инспекциски систем и слабо спроведување на законите – кратко и јасно симптом на системски криминален проблем! Пожарот во „Пулс“ ја откри слабоста, корупцијата и криминалната импровизација што го носи целото општество. Што знаеме до сега и што е утврдено во истрагата ( ако може да и се верува ):
- Непроверуван, опасен објект – Според обвинителството и истрагата — 13 години ниту еден инспектор од општината Кочани не ја контролирал дискотеката „Пулс“, иако објектот бил пренаменет ( од лесна индустрија ) во ноќен клуб. Тоа значи: објектот функционирал без редовни проверки, без гаранции дека исполнува минимални стандарди за безбедност.
- Лоша противпожарна инфраструктура – Во клубот немало автоматски прскалки, нема евакуациски излези по број, нема план за противпожарна безбедност, нема систем за брзо гасење. Деканот на Градежниот факултет јавно рече дека тоа е „масовно убиство од невнимание и непрофесионалност“.
Ова е класичен пример на негрижа — или на намерна корупција, каде што безбедноста е жртвувана за пари.
- Корупција и нелегално работење – Министерот за внатрешни работи ( и член на владеачка гарнитура ) изјави дека клубот работел без валидна лиценца.
Обвиненија беа поднесени против 34 лица — сопственици, менаџери, институционални лица, обезбедување, инспектори, па дури и полицајци — бидејќи преку нивни дејствија ( или потфрлувања ) пожарот, кој одзема 63 животи и 193 лица беа повредени, било можно да се случи трагедија од ваков размер.
- Индикатор за поширок систем на корупција и негрижа – Како што коментираат градежните експерти: не само „Пулс“ туку 70–80% од објектите за забава/ноќни клубови во Македонија не ги исполнуваат прописите за безбедност.
Тоа покажува дека трагедијата не е изолирана — таа е резултат на децениска негрижа, корупција, недозволено работење и партиска заштита.
Случајот „Пулс“ треба да биде пробна точка: да покаже дека ако нема правда, ако нема контрола, ако нема политика на безбедност, ако нема крај на криминалот и корупцијата, ако нема суштински промени кај општеството — трагедиите нема да се случуваат поединачно, туку во серија, со млади жртви, и без вистинска одговорност.
Оваа колумна не е крајна пресуда — туку повик за реалност и самооценка. Македонија има луѓе, ресурси и географска позиција да успее; но 33-годишното чекање на „вистинските“ промени има цена: довербата. Без неа, политичките промени се привремени, а реформите — декларативни. Ако сакаме да се надминат криминалот, корупцијата и социјалните немири, потребни се конкретни, транспарентни чекори — и граѓаните поттикнати да го бараат нивното спроведување но и самите да престанат да бидат учесници и директно или индиректно да поддржуваат криминал, корупција и подмитување на државни службеници. Секој државен службеник да си ја врши службената должност како сервис на народот и државата, за плата – како што всушност и доликува, а не да чека да биде дополнително “награден” за неговата работа или “неработа”!
