Битката кај Слива, 12 август 1903 година
Понекогаш историјата не ја пишуваат само војводите и големите битки.
Ја пишуваат и двајца млади луѓе кои сонувале за свадба, дом и заеднички живот — а наместо тоа, заедно го нашле својот крај во една од најкрвавите битки на Илинденското востание.
Нивните имиња биле Злата Велева Богеска и Цветко Стојчев Коруновски, од селото Селце, Крушевско.
И нивната приказна започнала како приказна за љубов.
СОНУВАЛЕ ЗА СВАДБА
Цветко бил истакнат член на револуционерната организација. Извесно време бил на печалба во Софија, но по повикот да се врати, повторно дошол во својот крај.
Таму ја сретнал Злата. Се свршиле на Благовец. Пред нив бил животот.
Но во летото 1903 година, наместо свадбени камбани, над Крушево се слушале пушки.
И наместо да го чека својот свршеник дома, Злата решила да тргне по него.
СЛИВА – ПОСЛЕДНАТА ОДБРАНА
На 12 август 1903 година, неколкуилјадна османлиска војска се движела кон Крушево. На месноста Слива, северно од градот, востаниците поставиле одбранбени позиции.
Околу четириесетина борци, предводени од војводите Ѓорѓи Стојанов и Диме Смугрев, добиле задача да го забават налетот на многубројниот османлиски аскер.
Тие знаеле што значи тоа.
Требало да го задржат непријателот доволно долго за населението и другите востанички сили да успеат да се повлечат од Крушево.
И останале.
Рововите кај Слива станале нивната последна линија.
Еден по еден паѓале борците.
Но времето што го купувале со своите животи значело спас за други.
Токму затоа Слива не била само битка.
Била жртва за Крушево.
ЗЛАТА – ДЕВОЈКАТА КОЈА НЕ СЕ ВРАТИ ДОМА
А потоа на Слива се појавила и Злата.
Во народна брсјачка носија, таа дошла кај својот свршеник.
Не дошла како набљудувач.
Дошла да биде со него.
Според сведоштвото што го пренесува историчарот Зоран Богевски, нејзиниот пат до Слива бил необичен и трагичен.
Во метежот на востанието, еден бег од Норово се обидел да ја нападне. Злата успеала да избега и, според ова сведоштво, му го одзела револверот.
Бегајќи низ шумата, стигнала до Слива.
И таму го видела Цветко.
Но опасноста за неа сè уште не била завршена.
Според истото сведоштво, востаникот Петраки ја нападнал со кама.
Злата не се исплашила.
Со револверот што го носела со себе — го убила напаѓачот.
А потоа?
Наместо да побегне од бојното поле, Злата влегла во ровот кај својот свршеник.
Таа можела да се спаси.
Но избрала да остане.
Со Цветко.
До крај.
ЗЛАТА НЕ БИЛА САМО СВРШЕНИЦА НА ВОСТАНИК
Таа била борец.
И токму тоа ја прави нејзината приказна толку моќна.
Кога по битката биле пронајдени телата, според сведоштвото пренесено од Богевски, на рацете на Злата имало траги од барут.
Тоа било сведоштво дека и таа се борела.
Девојката која требало да облече невестинска носија, тој ден ја облекла народната носија и застанала во ров.
Наместо венчален прстен, во раката имала оружје.
Наместо свадба — битка.
Наместо иднина — жртва.
ЗАЕДНО ДО ПОСЛЕДНИОТ ЗДИВ
Во жестоката битка кај Слива загинал и Цветко.
Според сведоштвата пренесени за настанот, телата на Злата и Цветко биле пронајдени едно до друго, прегрнати.
Љубовта што требало да започне со свадба завршила со заеднички погреб.
Но нивната приказна не завршила таму.
Зашто додека тие загинувале на Слива, други жители на Крушево успевале да се извлечат.
Востаниците кај Слива го задржувале непријателот доволно долго за населението да се повлече кон безбедните места.
Тие буквално купувале време со сопствените животи.
ЗОШТО МОРА ДА ЈА ПАМЕТИМЕ ЗЛАТА?
Затоа што историјата премногу често ги памети само имињата на војводите.
А зад секоја битка стоеле и обични луѓе.
Млади момчиња. Девојки. Свршеници. Мајки. Татковци. Луѓе кои имале свои соништа, свои љубови и свои животи.
Злата можела да остане дома.
Можела да го чека Цветко.
Но не го направила тоа.
Таа тргнала по него.
И кога стигнала до Слива, не се повлекла. Останала. Не затоа што не се плашела. Туку затоа што храброста не значи да немаш страв. Храброста значи да продолжиш и кога се плашиш.
Денес, кога ќе се спомене Илинденското востание, најчесто мислиме на Крушевската Република, на Никола Карев, на Питу Гули и на Мечкин Камен.
Но постои и Слива.
Местото каде што десетици востаници застанале пред многуброен непријател за да му дадат време на Крушево да се спаси.
Местото каде што загинал Цветко.
И каде што со него загинала и Злата.
Девојката која наместо венчаница облекла народна носија.
Девојката која наместо да побегне, застанала во ров.
Девојката чии последни мигови, според сведоштвата, биле исполнети со борба.
Злата и Цветко не ја дочекаа својата свадба.
Но нивната љубов останала запишана во едно од најтрагичните поглавја на Илинденската епопеја.
И затоа, кога ќе се спомене Слива, не треба да паметиме само една битка.
Треба да ги паметиме нивните имиња.
ЗЛАТА И ЦВЕТКО.
Двајца млади луѓе.
Една љубов.
Една битка.
И една жртва која не смееме да ја заборавиме.
Вечна им слава на сите што загинаа на Слива за Крушево да преживее.
Фотографии:
– Крушево во 1903;
-Споменикот Слива, Крушево/Milo van Kovacevic/CC BY-SA 2.0 преку Wikimedia Commons
Извори:
• Зоран Богевски – „Хероите од Слива“
• „Македонска нација“ – „Битката кај Слива“
• НУ „Историски музеј“ Крушево
• Х. Андонов-Полјански – „Илинден 1903“
