Што ако еден од најважните градови на древен Египет едноставно исчезне? Не во легенда, не во приказна, туку под морето — оставајќи зад себе храмови, статуи, бродови и илјадници предмети скриени под морското дно?
Пред повеќе од 2.000 години, на местото каде што Нил се влевал во Средоземното Море, се издигнувал Тонис-Хераклеион. Египќаните го познавале како Тонис, а Грците како Хераклеион. Пред основањето на Александрија во 331 година пр.н.е., градот бил главното пристаниште преку кое бродовите што пристигнувале од грчкиот свет влегувале во Египет. Низ неговите пристаништа и канали минувале трговци, стока и бродови од различни делови на Средоземјето, а во градот се наоѓал и големиот храм посветен на богот Амун.
Но, токму земјата на која бил изграден градот била и една од причините за неговата пропаст. Тонис-Хераклеион се наоѓал во дел од делтата на Нил со меки, водозаситени седименти, а археолошките и геолошките истражувања покажуваат дека регионот бил погоден од сложена комбинација на природни процеси. Постепеното слегнување на земјиштето и покачувањето на нивото на морето го правеле теренот сè понестабилен, додека земјотреси и бранови можеле дополнително да предизвикаат втечнување на почвата и нагло пропаѓање на одредени делови од градот.
А потоа започнала тивката исчезнувачка приказна на градот. Не станува збор за една единствена катастрофа што во еден ден го проголтала целиот Тонис-Хераклеион. Различни делови од градот биле погодени во различни периоди, а еден особено силен катастрофален настан во средината на II век пр.н.е. го уништил големиот храм на Амун. Археолошките истражувања откриле огромни камени блокови што паднале во каналот, повлекувајќи со себе и предмети од храмската ризница, па дури и брод што бил закотвен во близина.
Со текот на вековите, градот конечно бил потопен. До VIII век од н.е., Тонис-Хераклеион веќе исчезнал под водите на Средоземното Море, а она што останало од него било покриено со дебели слоеви седименти. Неговото име преживеало во античките текстови, но точната локација на градот била изгубена. Со векови, реалниот град постепено станал речиси заборавена приказна од далечното минато.
И тогаш, по повеќе од илјада години, започнало неговото повторно откривање. Истражувањата во заливот Абукир започнале во 1990-тите, а во 2000 година тимот на подводниот археолог Франк Годио и Европскиот институт за подводна археологија го локализирал Тонис-Хераклеион, на околу 6,5 километри од денешниот египетски брег. Под водата не биле пронајдени само неколку урнатини, туку остатоци од огромен град: колосални статуи, храмови, натписи, монети, накит, оружје, ритуални предмети, керамика, пристанишни структури и стотици антички сидра.
Едно од најинтересните откритија помогнало да се реши и една историска загатка. Долго време постоело прашањето дали Тонис и Хераклеион биле два различни града или две имиња за исто место. Археолошките наоди, меѓу кои и пронајдената стела со натпис, покажале дека станува збор за еден ист град — Тонис било неговото египетско име, а Хераклеион грчкото.
Но можеби највозбудливото е што приказната сè уште не е завршена. Подводните истражувања продолжуваат, а според Франк Годио досега е откриен само мал дел од некогашниот град. Под дебелите слоеви глина и седименти сè уште можат да се наоѓаат структури и предмети што можат да ни кажат повеќе за животот во Тонис-Хераклеион — и за природната катастрофа што го претворила еден од најважните пристанишни градови на древен Египет во град под морето.
Токму затоа Тонис-Хераклеион понекогаш го нарекуваат „египетската Атлантида“. Но разликата е огромна: Атлантида е митска приказна, додека Тонис-Хераклеион е вистински град чиј изгубен свет денес буквално се наоѓа под водата. И можеби најголемата мистерија не е дали градот постоел, туку колку од него сè уште лежи скриено таму, недопрено од човечкото око.
Фотографии:
-Стела на Птоломеј VIII, поврзана со Тонис-Хераклеион/Wikimedia Commons, Public Domain.
-Стела на Нектанебо I, поврзана со Тонис-Хераклеион/Jon Bodsworth / Wikimedia Commons, copyright-free
Извори:
Franck Goddio / IEASM – Thonis-Heracleion
Franck Goddio / IEASM – Sunken Civilizations: Introduction
Oxford Centre for Maritime Archaeology – Thonis-Heracleion in Context
