Како размислува едно дете? Дали светот го гледа исто како возрасните? Зошто бебето се радува кога ќе му се појави играчката што пред момент исчезнала, а тинејџерот веќе размислува за иднината, правдата и смислата на животот?
На овие прашања се обидел да одговори швајцарскиот психолог Жан Пијаже, еден од највлијателните истражувачи на детскиот развој. Неговата теорија за когнитивниот развој и денес претставува темел за разбирање на начинот на кој децата учат, размислуваат и го откриваат светот околу себе.
Според Пијаже, детето не е „мал возрасен човек“ кој само има помалку знаење. Напротив, неговиот начин на размислување е суштински различен и се менува низ неколку развојни фази. Со растот не се зголемува само количината на информации што ги поседува детето, туку се менува и самиот начин на кој ги разбира и обработува тие информации.
Првата средба со светот: Сензомоторната фаза
Од раѓањето до приближно втората година од животот, детето живее во свет на сетила и движења. Во овој период учењето се одвива преку допир, гледање, слушање, вкусување и физичка интеракција со околината.
Бебето постепено открива дека неговите постапки имаат последици. Ако допре нешто, тоа се поместува. Ако пушти предмет, тој паѓа. Ако заплаче, некој доаѓа.
Едно од најголемите достигнувања во оваа фаза е развојот на поимот за постојаност на објектот. Малото бебе првично верува дека предметот престанал да постои ако не го гледа. Подоцна почнува да сфаќа дека играчката сè уште е тука, дури и кога е скриена под ќебе или зад некој предмет.
Кон крајот на оваа фаза се појавуваат и првите знаци на симболичко размислување. Детето може да се препознае во огледало, да имитира постапки што ги видело претходно и да користи еден предмет како замена за друг во играта. Така започнува развојот на имагинацијата и јазикот.
Светот на симболите и фантазијата
Од втората до седмата година детето влегува во таканаречената предоперационална фаза. Ова е период кога јазикот нагло се развива, а фантазијата цвета.
Децата почнуваат да користат зборови, симболи и претстави за да го опишат светот. Кутијата може да стане автомобил, стапот може да биде меч, а дневната соба може да се претвори во замок.
Но иако размислувањето станува побогато, логиката сè уште не е целосно развиена. Детето може да мисли дека во висока и тесна чаша има повеќе вода отколку во ниска и широка, иако количината е иста.
Во овој период децата често гледаат на светот исклучиво од сопствена перспектива. Тешко им е да разберат дека другите луѓе можат да имаат различни мисли, чувства или гледишта.
Сепак, токму оваа фаза е клучна за развојот на говорот, креативноста и симболичката игра, кои претставуваат основа за понатамошното учење.
Кога логиката почнува да се развива
Помеѓу седмата и единаесеттата година започнува конкретно-операционалната фаза. Детето станува значително пологично во своето размислување.
Сега веќе разбира дека количеството не се менува само затоа што се променила формата. Сфаќа дека водата останува иста без разлика дали е во висока или ниска чаша.
Во овој период децата учат да класифицираат предмети, да ги групираат според заеднички карактеристики и да ги согледуваат причинско-последичните врски многу појасно отколку претходно.
Исто така, почнуваат подобро да ги разбираат чувствата и размислувањата на другите луѓе. Емпатијата и социјалното разбирање стануваат подлабоки, а детето полесно воспоставува односи со врсниците.
Моќта на апстрактното размислување
Со влегувањето во адолесценцијата започнува формално-операционалната фаза, која продолжува и во зрелата возраст.
Ова е период кога човекот развива способност за апстрактно размислување. Наместо да се потпира само на она што може да го види или допре, сега може да размислува за идеи, можности и хипотетички ситуации.
Тинејџерите почнуваат да поставуваат прашања за моралот, правдата, политиката, религијата и смислата на животот. Можат да анализираат сложени проблеми, да создаваат хипотези и да размислуваат за различни можни исходи.
Токму во оваа фаза се развива научното размислување, способноста за планирање на иднината и критичкото анализирање на информациите.
Што нè учи Пијаже денес?
Најголемата порака од теоријата на Пијаже е дека развојот на детето не е трка. Секое дете минува низ истите основни фази, но со свое темпо.
Учењето не се случува само преку слушање и меморирање. Детето учи кога истражува, поставува прашања, прави грешки, игра и активно комуницира со светот околу себе.
Токму затоа најдобрата средина за развој е онаа што му овозможува на детето да биде љубопитно, активно и слободно да открива нови нешта.
Повеќе од еден век по своите истражувања, Жан Пијаже останува еден од најважните научници кои ни помогнаа да разбереме дека детскиот ум не е празен сад што треба да се наполни, туку динамичен и креативен свет што постепено се гради, чекор по чекор, во текот на растењето.
