На 6 јули 1942 година, во Амстердам, едно 13-годишно девојче по име Ана Франк, заедно со своето семејство, влегло во скришна просторија зад еден магацин, заедно со своето семејство. Верувале дека ќе се сокријат неколку месеци. Останале две години. Дневникот што таму го водела Ана денес е еден од најчитаните и најпреведувани документи во светската книжевност — сведоштво напишано од детска рака, а сепак способно да ја пренесе целата тежина на едно време во кое човечкиот живот престанал да важи.
Но приказната за Холокаустот не е само далечна европска трагедија. Таа има свое лице и во Македонија — лице кое честопати останува во сенка на поголемите наративи.
Она што се случило дома…
Само неколку месеци пред Ана да влезе во скривалиштето, во Скопје, Битола и Штип живееле илјадници македонски Евреи — семејства вкоренети во овие градови со векови наназад. На 11 март 1943 година, во раните утрински часови, бугарските окупациски власти во окупираната зона, во соработка со нацистичка Германија ги собрале речиси сите нив. Според официјалните податоци, 7.144 Евреи биле затворени во импровизиран транзитен логор во поранешната тутунска фабрика „Монопол” во Скопје, каде неколку дена престојувале во тешки услови, пред да бидат натоварени во вагони и депортирани кон логорот за уништување Треблинка во окупирана Полска. Речиси никој не се вратил.
Оваа трагедија денес се одбележува секоја година во Скопје, а на жртвите им се оддава почит во Меморијалниот центар на Холокаустот на Евреите од Македонија, отворен во 2011 година во самиот центар на градот.
Зошто ги поврзуваме овие две приказни?
Ана Франк и децата на Скопје, Битола и Штип никогаш не се запознале, и никогаш немало да можат — но ги поврзувала истата беззаконска машинерија на омраза што низ Европа не правела разлика меѓу градовите и јазиците на своите жртви. Нејзиниот дневник ни дава глас и лице на едно семејство. Бројката 7.144 честопати останува статистика — но зад секоја цифра стои дете, родител, сосед, чие име некогаш се викало на скопските улици.
Да се сеќаваме на едното, а да го заборавиме другото, би значело да ја испуштиме токму поуката што историјата ни ја нуди: дека злото никогаш не останува локализирано, и дека сеќавањето мора да биде исто толку широко колку што била и трагедијата.
