Киселинскиот рефлукс, или она што разговорно го нарекуваме ,,киселини”, е состојба со која повеќето луѓе се соочуваат барем еднаш во животот – она непријатно чувство на печење во градите по оброк или ноќе, пред спиење. Иако е чест проблем, постојат многу погрешни претстави за неговите причини, а и малку луѓе знаат кои навики навистина помагаат. Во овој текст објаснуваме што е киселинскиот рефлукс, кои се неговите причини, кои луѓе се изложени на поголем ризик, како животниот стил влијае врз симптомите, кога е потребна терапија и кои намирници помагаат или ја влошуваат состојбата.

Што е киселински рефлукс?

Киселинскиот рефлукс настанува кога желудочната киселина се враќа наназад во хранопроводот – цевката што го поврзува грлото со желудникот. Нормално, мускулен прстен наречен долен езофагеален сфинктер функционира како вентил: се затвора откако храната ќе помине во желудникот, за да ја задржи киселината таму каде што ѝ е местото. Кога овој вентил ќе се отпушти или ослаби во погрешен момент, киселината може да навлезе назад во хранопроводот.

Најчестите симптоми вклучуваат:

• Печење зад градната коска (горушица, пекожина или жгаравица), особено по оброк или во легната положба
• Кисел или горчлив вкус во устата
• Враќање (регургитација) на храна или течност
• Кај некои луѓе – хронична кашлица, засипнатост или чувство на бучка во грлото

Повремениот рефлукс е вообичаен и обично безопасен. Кога се јавува почесто од двапати неделно или станува поизразен, состојбата се нарекува гастроезофагеална рефлуксна болест (ГЕРБ), која со текот на времето може да предизвика оштетување на хранопроводот доколку не се лекува.

Дали значи дека желудникот е „преполн” со многу киселина?

Не. Ова е честа заблуда. Желудникот нормално е силно кисел – тоа е потребно за варење на храната и уништување на патогените микроорганизми. Проблемот кај рефлуксот не е количината на киселина, туку механичкиот проблем: сфинктерот не се затвора правилно, па киселина, иако е во сосема нормална количина, навлегува во хранопроводот, кој нема заштитна обвивка за неа и затоа се иритира.

Всушност, повеќето луѓе со ГЕРБ имаат нормални нивоа на желудочна киселина, а некои дури и пониски нивоа, но сепак развиваат симптоми поради ослабена функција на сфинктерот. Тоа е и причината зошто лекови кои ја намалуваат киселината (на пр. инхибитори на протонската пумпа) ги ублажуваат симптомите, но не го решаваат основниот механички проблем – тие само ја намалуваат количината на киселина што може да предизвика штета кога ќе се врати во хранопроводот.

Кои се причините?

• Слаб или отпуштен долен езофагеален сфинктер – вентилот не се затвора правилно.
• Хијатална хернија – дел од желудникот се поместува нагоре низ дијафрагмата, што го нарушува функционирањето на сфинктерот.
• Забавено празнење на желудникот – храната останува подолго време, зголемувајќи го притисокот
• Зголемен абдоминален притисок – ја притиска и ја турка содржината на желудникот нагоре

Кој е изложен на поголем ризик?

• Лица со прекумерна тежина или дебелина – зголемениот абдоминален притисок врши притисок врз желудникот.
• Бремени жени – хормоните го отпуштаат сфинктерот, а растечката матка дополнително го зголемува притисокот.
• Пушачи – никотинот го отпушта сфинктерот и го намалува лачењето на плунка.
• Лица над 50 години – тонусот на сфинктерот обично слабее со возраста.
• Лица со хијатална хернија.
• Лица со одредени навики во исхраната – честа консумација на мрсна, лута или кисела храна, како и прекумерен  внес на кофеин или алкохол.
• Некои лекови – одредени лекови за крвен притисок, антихистаминици, седативи и нестероидни антиинфламаторни лекови.
• Генетска предиспозиција – ГЕРБ понекогаш се среќава во семејства, иако точниот механизам не е целосно разјаснет.

Промени во животниот стил кои помагаат

Промените во начинот на живот често се најефикасниот прв чекор во справувањето со рефлуксот. Кај некои луѓе тие можат значително да ги намалат или дури целосно да ги елиминираат симптомите – особено ако причината е поврзана со телесна тежина или животни навики. Кај структурни проблеми, како хијатална хернија, промените во животниот стил го контролираат, но не го „лекуваат” целосно проблемот.

Навики во исхраната

• Јадете помали и почести оброци наместо големи.
• Не легнувајте најмалку 3 часа по оброк.
• Јадете бавно и добро џвакајте ја храната.
• Избегнувајте ги вашите индивидуални ,,предизвикувачи” (тие варираат од човек до човек).

Положба на телото

• Не легнувајте веднаш по јадење.
• Подигнете го горниот дел од креветот за 15–20 см (подигнувањето на трупот е поефикасно од дополнителни перници).
• Избегнувајте тесни ремени и облека околу стомакот.

Телесна тежина и навики

• Губењето на вишокот тежина, дури и умерено, често има значаен ефект.
• Откажување од пушење.
• Ограничување на алкохолот.

Останато

• Управувајте со стресот – не го предизвикува рефлуксот директно, но може да ги влоши симптомите.
• Разгледајте ги лековите со лекар доколку некој од нив придонесува за проблемот.
• Џвакањето гума за џвакање по оброк може да го зголеми лачењето на плунка, што помага во неутрализирање на киселината.

Кога се потребни лекови?

Лековите обично се воведуваат кога промените во животниот стил самите по себе не се доволни, или кога постои ризик од компликации:

• Симптомите продолжуваат и покрај доследни промени во навиките.
• Рефлуксот се јавува почесто од двапати неделно.
• Симптомите го нарушуваат сонот или секојдневното функционирање.
• Постојат знаци на оштетување на хранопроводот (постојана болка, тешкотии при голтање).
• Присутни се предупредувачки знаци – неволно губење на тежина, повраќање крв, темна столица, постојана болка при голтање (овие бараат итна лекарска проценка)

Општо, третманот се движи низ неколку нивоа:

1. Антациди (пр. препарати со калциум карбонат) – брзо, краткотрајно олеснување со неутрализирање на веќе присутната киселина. Погодни за поретки и благи симптоми.

2. Н2-блокатори (пр. фамотидин) – ја намалуваат продукцијата на киселина, дејствуваат побавно, но подолго. Се користат кај поредовни симптоми.

3. Инхибитори на протонската пумпа, ИПП (пр. омепразол) – најсилно ја потиснуваат секрецијата на киселина, се користат кај почести или потешки форми на ГЕРБ, или кога има оштетување на хранопроводот. Обично се препишуваат за одреден временски период, а не за неограничена употреба.

Долготрајната самостојна употреба на ИПП без лекарски надзор не се препорачува – ако некој забележи дека му е потребна секојдневна терапија за нормално функционирање, тоа е сигнал да побара лекарска консултација, а не само да продолжи со самостојно земање на лекот.

Кои намирници го предизвикуваат или влошуваат рефлуксот?

• Мрсна храна – пржена храна, масно месо, полномасни млечни производи, кремасти сосови – го успоруваат празнење на желудникот и го опуштаат сфинктерот.
• Кисела храна – цитрусни овошја (портокали, лимони, грејпфрут), домати и производи од домати, преливи со оцет.
• Лута храна – чили, лути пиперки, зачинети јадења.
• Пијалаци – кофеин (кафе, црн чај, енергетски пијалаци), алкохол, газирани пијалаци.
• Чоколадо – содржи кофеин и супстанции (метилксантини) кои го опуштаат сфинктерот.
• Мента – го опушта сфинктерот, и покрај тоа што делува „смирувачки”.
• Кромид и лук – предизвикува симптоми кај многу луѓе, особено во сиров облик.
• Преработена/брза храна – богата со масти, сиромашна со влакна.

Личните тригери многу варираат – најдобар начин да ги откриете е да водите дневник за храна и симптоми неколку недели.

Кои намирници помагаат или се побезбеден избор?

• Алкални намирници со ниска киселост – банани, диња, овес, цели зрна.
• Храна богата со влакна – зеленчук (брокула, зелен грав, лиснат зеленчук, краставици, аспарагус), мешунки.
• Посно месо – пилешко, мисирка, риба – печени, готвени на пареа или задушени, а не пржени.
• Воденест зеленчук – целер, марула, краставица.
• Ѓумбир – со природни противвоспалителни својства, во умерени количини.
• Здрави масти во умерени количини – маслиново масло, ореви, авокадо.
• Нецитрусни овошја – јаболка, круши, банани.

Клучен е целокупниот образец на исхрана – помалку масти, помалку киселост, помали порции, и лична идентификација на тригери преку набљудување.

Дополнителни важни информации

• „Тивок рефлукс” (ларингофарингеален рефлукс, ЛФР) – кај некои луѓе рефлуксот не предизвикува жгаравица, туку се манифестира со хроничен кашлица, засипнатост или чувство како да има бучка во грлото. Затоа често погрешно се дијагностицира како алергија или проблем со грлото.
• Положба при спиење – спиењето на левата страна е подобро бидејќи желудникот останува пониско од хранопроводот, а спиењето на десната страна може да го влоши рефлуксот

Знаци кои бараат итна лекарска проценка

• Тешкотии или болка при голтање.
• Неволно губење на тежина.
• Повраќање крв или содржина што личи на талог од кафе.
• Темна, катранеста столица.
• Симптоми што ненадејно започнуваат по 50- годишна возраст.
• Болка во градите (секогаш треба прво да се исклучи срцева причина).

Можни компликации при нетретиран ГЕРБ

• Езофагитис (воспаление на слузницата на хранопроводот).
• Стриктури (стеснување поради лузни).
• Баретов хранопровод – промени во слузницата кои благо го зголемуваат долгорочниот ризик од карцином.

Митови

• Антацидите не го решаваат основниот проблем, туку само ги олеснуваат симптомите.
• Млекото дава краткотрајно олеснување, но неговата масна содржина може подоцна да предизвика зголемено лачење на киселина.
• Не секој „природен” производ е безбеден – некои билни препарати можат да интерагираат со лекови или немаат доволно истражувања за рефлукс

Извори

1. Mayo Clinic – Gastroesophageal reflux disease (GERD): Symptoms and causes. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gerd/symptoms-causes/syc-20361940

2. Mayo Clinic – Gastroesophageal reflux disease (GERD): Diagnosis and treatment. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/gerd/diagnosis-treatment/drc-20361959

3. Mayo Clinic – Acid reflux and GERD: The same thing? https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/heartburn/expert-answers/heartburn-gerd/faq-20057894

4. Cleveland Clinic – Acid Reflux & GERD: Symptoms, What It Is, Causes, Treatment. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17019-acid-reflux-gerd

5. Cleveland Clinic – GERD Diet. https://health.clevelandclinic.org/gerd-diet

6. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK/NIH) – Acid Reflux (GER & GERD) in Adults. https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/acid-reflux-ger-gerd-adults

7. NIDDK/NIH – Eating, Diet, & Nutrition for GER & GERD. https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/acid-reflux-ger-gerd-adults/eating-diet-nutrition

8. Harvard Health Publishing – GERD diet: Foods to avoid to reduce acid reflux. https://www.health.harvard.edu/diseases-and-conditions/gerd-diet-foods-to-avoid-to-reduce-acid-reflux

9. NIH MedlinePlus Magazine – The ABCs of GERD. https://magazine.medlineplus.gov/article/the-abcs-of-gerd