Најпознатиот археолошки артефакт кој ја претставува пресудната пресвртница во разбирањето на древниот египетски свет — Каменот од Розета — е откриен пред 227 години, случајно, во време кога Наполеон Бонапарта ја ширел својата воена и научна мисија низ Египет. На 15 јули 1799 година (според многу извори; некои наведуваат 19 јули), француски војници под команда на инженерскиот офицер Пјер-Франсоа Бушар, при зајакнување на утврдувањето Форт Жилиен близу градот Розета (денешен Рашид) во делтата на Нил, откриле темна плоча од гранодиорит. На плочата бил врежан истиот декрет напишан на три различни писма — египетски хиероглифи, демотско писмо и старогрчки јазик.
Историски контекст и значење
Каменот содржи декрет од 196 година п.н.е., објавен од свештеничкиот совет (или собрание) во Мемфис во чест на фараонот Птолемеј V. Во времето на Птолемеите, Египет беше дел од хеленистичкиот свет: по распадот на имеријата на Александар Македонски, еден од неговите генерали, Птолемеј I Сотер, ја основал династијата Птолемеи која управувала со Египет и ја вградила хеленистичката јазична и административна традиција во локалниот египетски контекст. Токму оваа двојност — египетска религија и администрација под македонско хеленистичко владеење — ја прави Розетата сведок на културниот натпревар во останатиот дел од античкиот свет.
Форматот на трите писма беше пресуден: старо грчкиот запис или јазикот на империјата – коине на Александар Македонски јазикот што тогашната администрација го користела како официјален, и затоа научниците кои го познаваа можеби први сфатија дека текстот содржи паралели. Ова им обезбеди клуч за реконструкција на значењето на непознатите египетски знаци — задача која остана нерешена во текот на векови.
Процесот на дешифрирање
Дешифрирањето на древните египетски хиероглифи било комплексно и постепено достигнување благодарение на учеството на повеќе научници и лингвисти во Европа. Неколку од значајните моменти и фигури вклучуваат:
– Раните набљудувања (начетни увиди дека хиероглифите можат да содржат и фонетски и логограмски елементи).
– Томас Јанг (британски научник), кој работеше на колосалната статуа на Рамзес и покажа дека делови од хиероглифскиот текст на каменот ја содржат фонетска вредност на кралските имиња.
– Жан-Франсоа Шамполион (француски лингвист), кој во 1822 година успеа да ја постави системската основа за читање хиероглифи преку споредба со демотскиот и старогрчкиот текст, прифаќајќи дека хиероглифите комбинираат фонетски и идеограмски принципи. Неговата работа ги постави темелите на модерната египтологија.
Шамполион и неговите колеги не само што дешифрираа поединечни знаци, туку и ја реконструираа граматиката и морфологијата на староегипетскиот јазик, што отвори богат извор на знаење за верувањата, администрацијата, уметноста и секојдневниот живот на древен Египет.
Археолошка и културна вредност
Розетскиот камен повеќе не е „само“ декрет; тој е симбол на транскултурниот дијалог и научното проучување на историските траги. Со својата тројазична инскрипција, каменот обезбеди ретка можност да се спореди и дешифрира еден древен јазик кој бил недостапен за читање со векови. Од теолошкиот и историски интерес до методолошките придонеси кон лингвистиката и археологијата, каменот значително ја прошири нашата способност да ги расветлиме значењата на античките текстови.
Современи дискусии за реституција
Денес оригиналниот Камен од Розета е изложен во Британскиот музеј во Лондон, каде што е предмет на голема јавна и научна заинтересираност. Во меѓувреме, египетските власти и поддржувачите на реституцијата постојано бараат враќање на артефактот во Египет, како дел од пошироката дискусија за репатријација на културното наследство. Овој спор го отелотворува прашањето за колонијалните околности во кои многу артефакти биле отстранети од своите земји на потекло и ги отвора етичките и правни дилеми на современата музеологија.
Извори:
Wikipedia — Rosetta Stone: en.wikipedia.org/wiki/Rosetta_Stone
British Museum, официјална страница за Розетскиот камен: britishmuseum.org
History.com, “Rosetta Stone found”: http://history.com/this-day…/july-15/rosetta-stone-found
National Geographic, “How the Rosetta Stone unlocked the secrets of ancient civilizations”: nationalgeographic.com/history
ARCE (American Research Center in Egypt): http://arce.org/…/rosetta-stone-unlocking-ancient…
