На денешен ден, 7 јули 1991 година, додека светот сè уште не беше свесен колку длабоко ќе се распадне една држава, на островите Бриони (денешна Хрватска) беше потпишан документ кој историчарите денес го сметаат за преломна точка во распадот на Југославија.
Што точно се случило
По прогласувањето на независноста на Словенија и Хрватска на 25 јуни 1991 година, Југословенската народна армија (ЈНА) интервенирала во Словенија, што довело до краток, но интензивен вооружен конфликт познат како Десетдневната војна. По неколку дена борби и неколку десетици загинати, притисокот од Европската заедница резултирал со средба на 7 јули на островите Бриони, каде претставници на Словенија, Хрватска, сојузна Југославија и таканаречената “Тројка” на ЕЗ (министрите за надворешни работи на Луксембург, Италија и Холандија) го потпишале Договорот од Бриони.
Договорот предвидувал итно и безусловно примирје, повлекување на ЈНА во касарните, отворање на границите на Словенија и тримесечен мораториум на понатамошните чекори кон независноста на Словенија и Хрватска. Неколку дена подоцна, започнало повлекувањето на ЈНА од Словенија, кое било целосно завршено до крајот на октомври, 1991 година.
Фотографија: Тенковска колона на ЈНА на граничниот премин Вртојба, за време на Десетдневната војна (27 јуни 1991). Автор: Miško Kranjec (Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Зошто овој датум навистина е преломен
Важно е да се прецизира: Договорот од Бриони не го започнал распадот на Југославија — тој веќе беше во тек откако Словенија и Хрватска прогласија независност две недели претходно. Но, историчарите го сметаат овој датум за моментот кога распадот стана неповратен и меѓународно признаен факт. Со договорот, Европската заедница фактички прифати дека словенечката криза ќе се реши политички, а не со продолжување на воената интервенција, а ЈНА го пренасочила своето внимание кон Хрватска, каде набрзо потоа започнал многу покрвав и подолг конфликт.
Аналитичарите оттогаш забележуваат дека договорот, иако замислен како начин да ја зачува можноста за преговори за иднината на Југославија, всушност ја изолирал сојузната влада и претседателот Анте Марковиќ, а во практика создал преседан — меѓународните граници на федерацијата почнале реално да се менуваат. Историски гледано, тоа беше почетокот на серијата војни што ќе ги обележи Балканот низ целата наредна деценија.
Зошто ова е важно денес, 34 години подоцна
Договорот од Бриони останува учебничка лекција за тоа колку брзо една дипломатска средба на едно мирно островче може да го промени текот на историјата на цел регион — и колку кревка може да биде границата помеѓу преговори и целосен распад на една држава.
Извори:
-Wikipedia — Brioni Agreement
-OSCE (Организација за безбедност и соработка во Европа) — архива на настани
-PA-X Peace Agreements Database (peaceagreements.org)
-GKToday — историски анализи на Балканските конфликти
