На 1 октомври 331 година пр.н.е., на рамнината кај Гавгамела, источно од денешен Мосул во Ирак, се судриле армиите на Александар Македонски и персискиот цар Дариј III. Битката станала една од најзначајните во античката историја и решавачка пресвртница во падот на Ахеменидското Царство.
Дариј внимателно го избрал бојното поле. Рамнината била широка и погодна за неговата бројна коњаница и за бојните коли со коси, па теренот бил дополнително израмнет за тие да можат полесно да дејствуваат. Персискиот цар имал и значителна бројчена предност, особено во коњаницата.
Александар, откако го преминал Тигар, постепено се приближувал кон персиските позиции. Кога стигнал во близина на бојното поле, не побрзал со напад. На 30 септември ја набљудувал позицијата на противникот и го разгледувал теренот, додека Дариј ја држел својата војска под оружје преку ноќ, стравувајќи од ненадеен напад. Македонските војници, за разлика од нив, добиле можност да се одморат пред битката.
Кога започнала битката, Александар бил на десното крило со македонската коњаница, фалангата го држела центарот, а левото крило било под команда на Парменион. Наместо директно да тргне кон центарот, Александар почнал постепено да се движи кон десно, принудувајќи дел од персиската коњаница да го следи и со тоа да го наруши првичниот распоред.
Дариј реагирал со напад на бојните коли со коси. Но македонските војници биле обучени да се справат со нив. Кога дел од персиските сили се поместиле напред, во персискиот борбен ред се отворил простор.
Александар го препознал моментот. Со придружната коњаница се насочил кон создадениот отвор и извршил силен напад кон центарот, каде што се наоѓал Дариј. Истовремено, фалангата напредувала фронтално. Персискиот борбен ред почнал да се распаѓа, а Дариј, соочен со непосредна опасност, побегнал од бојното поле.
Но битката сè уште не била завршена. Персиското десно крило, под команда на Мазај, продолжило жестоко да го притиска македонското лево крило под Парменион. Дел од персиските сили дури успеале да навлезат во македонскиот логор, но таму се задржале во ограбување наместо да го уништат македонскиот распоред. Во меѓувреме, веста за бегството на Дариј постепено стигнала до персиските сили и нивниот отпор почнал да се распаѓа.
Дариј побегнал кон Екбатана. Александар продолжил кон главните центри на Ахеменидското Царство. Вавилон и Суза се предале, а во јануари 330 година пр.н.е. Александар стигнал до Персеполис. По Гавгамела, Дариј никогаш повеќе не успеал да собере и предводи голема војска за директен судир со Александар.
Гавгамела останала запаметена не само како победа на бојното поле, туку и како пример за воена дисциплина, координација и смела тактика. Пред Александар стоела огромна империја со значителни ресурси и бројна војска, но македонската фаланга и коњаница, под негово командување, успеале да го нарушат нејзиниот борбен ред токму во решавачкиот момент.
Од Македонија тргнала војска што стигнала до срцето на најмоќната империја на својот век. А Гавгамела останала како едно од имињата што сведочат за времето кога македонското име се врежало длабоко во историјата на античкиот свет.
Фото:Древномакедонски штит од IV век пр.н.е., пронајден кај Бонче/МАНУ/ Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Извори:
Encyclopaedia Iranica – „Gaugamela“
Encyclopaedia Iranica – „Alexander the Great“
Encyclopaedia Iranica – „Darius III“
Encyclopaedia Iranica – „Mazaeus“
